Poznając region Kujaw wybraliśmy się tym razem do Kowala i Brześcia Kujawskiego z kilku powodów. Po pierwsze miasta te stanowią integralną część szlaku turystycznego Władysława Łokietka na Kujawach. Po drugie każde z nich w 2010 roku obchodziło bardzo ważny jubileusz: Kowal 700-lecie urodzin Kazimierza Wielkiego, natomiast Brześć Kujawski 760-lecie nadania praw miejskich. Uroczystości te były okazją do budowania pozytywnego wizerunku tych miast w Polsce i w Europie, ich promocji jako małych i urokliwych miasteczek położonych w pięknej okolicy, z licznymi zabytkami i wielką historią w tle.
Po trzecie sytuacja każdego z nich po 20 latach funkcjonowania gospodarki rynkowej jest zróżnicowana. Kowal jest dynamicznie rozwijającym się miasteczkiem z rozwiniętą i nowoczesną infrastrukturą [obwodnica, drogi, uzbrojony teren, itd.], powstają nowe miejsca pracy [nowi inwestorzy], natomiast Brześć Kujawski przeżywa poważne kłopoty, które wyraźnie wystąpiły po zamknięciu cukrowni. Brześć Kujawski, w którym urodził się król Władysław Łokietek i gdzie zawarto w 1435 roku pokój z Zakonem Krzyżackim posiada więcej zabytków i jest z całą pewnością bardziej urokliwym miasteczkiem niż Kowal, natomiast okolice mają typowo rolniczy charakter. Natomiast atutem Kowala są wspaniałe leśne okolice i liczne jeziora [Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy, międzynarodowa trasa A1] oraz stabilna sytuacja ekonomiczna i dalsze perspektywy rozwoju. W Kowalu urodzili się biskup kujawsko-pomorski, następnie krakowski Piotr Tylicki, Kalman Poznański ojciec wybitnego łodzianina Izraela Kalmanowicza [Manufaktura i Pałac nazywany łódzkim Luwrem], aktor Jan Nowicki. W grodzie rodzinnym króla Kazimierza zachował się sympatyczny ryneczek, zabytkowy kościół parafialny, natomiast po gotyckim zamku pozostała tylko ulica Zamkowa. Do dzisiaj zachował się czytelny układ przestrzenny centrum Kowala z czasów lokacji ok. 1519 r. [rynek i wychodzące od niego ulice]. I po czwarte, były takie momenty i wydarzenia w historii Kujaw i tych miast kiedy historia lokalnej ojczyzny będąc w ”epicentrum” wydarzeń historycznych kształtowała dzieje Polski, a nawet Europy.
Brześć Kujawski – przeszłość i teraźniejszość
Starożytną metrykę grodu nad Zgłowiączką podkreślają zachowane zabytki, które mimo licznych kataklizmów i przekształceń podkreślają średniowieczny rodowód Brześcia Kujawskiego. Miasto zostało lokowane na prawie niemieckim w 1250 r. przez księcia Kujawskiego Kazimierza I. Brześć Kujawski należy do tych licznych miast w RP, które od czasów wojen szwedzkich nigdy już więcej nie podniosły się z upadku, nie skorzystały, tak jak np. Włocławek z nowej koniunktury rozwojowej związanej z industrializacją przemysłową w dobie kapitalizmu i potem PRL-u, szczególnie intensywnie realizowanej w dekadzie Gierka. Miasto położone nad Mintawą [w czasach staropolskich nazwa Zgłowiączki, którą w dawnych czasach spławiano do Włocławka zboże i drewno], w czasach piastowskich było siedzibą kasztelanii wówczas gdy Włocławek stał się własnością biskupów kujawsko-pomorskich, potem w dobie rozbicia dzielnicowego stolicą księstwa brzesko-kujawskiego [Kazimierz Konradowic, Władysław Łokietek], dalej siedzibą komturii krzyżackiej w czasach okupacji przez Zakon Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1329/43, następnie stolicą województwa brzesko-kujawskiego [poczet wojewodów – rody], w XIX wieku było siedzibą powiatu do czasu kiedy Włocławek na fali rozwoju przemysłu przejął także funkcje administracyjne.
W dobie PRL-u i w czasach III RP, do niedawna, jedynymi pracodawcami w mieście byli: Cukrownia, Zakłady Krukowiak [znany producent maszyn rolniczych] i tzw. budżetówka. Zespół Cukrowni – kompleks fabryczny i osada fabryczna wybudowane z czerwonej cegły w 1894 r., doinwestowano nowym parkiem maszynowym w latach 90-tych XX w. Na początku XXI wieku w ramach restrukturyzacji przemysłu produkującego cukier doprowadzono do zamknięcia cukrowni w Brześciu motywując to przyczynami ekonomicznymi w związku z wymogami UE. Decyzja o zamknięciu cukrowni w Brześciu Kujawskim została z wielu względów różnie oceniona [uwarunkowania ekonomiczne: rentowność firmy, nowoczesny park maszynowy, zaplecze rolnicze kontra uwarunkowania polityczne: wymogi UE, jeżeli były i w jakiej formie, lobbing polityczny – interes partii politycznych i konkretnych działaczy, wybory i poparcie społeczne].
Zamknięcie cukrowni i perspektywa przeniesienia Zakładu Krukowiak w inną część kraju z powodu sporu między właścicielem firmy a burmistrzem w sprawie interpretacji przepisów podatkowych dotyczących opłaty od nieruchomości to prawdziwy dramat dla mieszkańców miasteczka. W wyniku tych decyzji w Brześciu Kujawskim może dojść do sytuacji, iż funkcje gospodarczo-przemysłowe mogą całkowicie wygasnąć i miasto przekształci się w 4,5 tysięczną sypialnię. Jedyną szansą dalszego trwania i rozwoju miasta jest ścisły związek z Włocławkiem, który powinien mieć ambicje i możliwości stać się prawdziwą stolicą regionu, dalszego działania na rzecz umacniania lokalnej tożsamości historycznej [pomnik króla Władysława Łokietka, publikacje, rewitalizacja historycznego centrum] oraz perspektywy związane z inwestycją drogową pt. autostrada A1.
Miasto rodzinne króla Władysława Łokietka pomimo burzliwych dziejów do dziś zachowało niezwykły urok małego miasteczka z wielką historią w tle i liczne zabytki: gotycka fara, klasztor dominikanów, fragment gotyckich murów obronnych z XIV w. przy klasztorze, zabudowa miejska z XIX w., zarys fosy, relikty zamku gotyckiego zachowane w piwnicach budynku obecnej poczty, w pierzei rynku klasycystyczny ratusz z I poł. XIX w. wykonany według projektu Henryka Marconiego. Największym walorem historycznym, zabytkiem Brześcia Kujawskiego jest zachowany układ przestrzenny miasta średniowiecznego wpisany do rejestru zabytków.