25 września 2004 roku byliśmy tu, gdzie prawdopodobnie odbył się chrzest Polski, w 968 roku powstało pierwsze polskie biskupstwo, gdzie spoczęli twórcy polskiej państwowości: Mieszko I i Bolesław Chrobry oraz ich następcy. Odwiedziliśmy Ostrów Tumski i zwiedziliśmy Katedrę Królów, która jest wspaniałym pomnikiem historii i sztuki. Podziwialiśmy gotycki pentaptyk, renesansowe pomniki nagrobne [Jan Michałowicz z Urzędowa, Canavezi], odlane ze spiżu płyty nagrobne z XV/XVI wieku pochodzące z Norymbergi [warsztat rodziny Vischerów], Złotą Kaplicę – mauzoleum twórców państwa polskiego [fundacja narodu polskiego i hrabiego Edwarda Raczyńskiego], w podziemiach zobaczyliśmy relikty katedry romańskiej. Następnie po obejrzeniu elewacji pałacu arcybiskupiego i XV-wiecznego kościoła gotyckiego [Brunsberg], zwiedziliśmy Muzeum Archidiecezjalne znajdujące się w niepozornym budynku, gdzie eksponowane są manuskrypty, inkunabuły, naczynia i szaty liturgiczne, portrety trumienne oraz inne dzieła sztuki. Drugi etap naszej wędrówki po Poznaniu to urokliwe Stare Miasto, wąskie uliczki, monumentalna, pełna przepychu [marmury i złocenia], barokowa fara [Pompeo Ferrari], ogromny gmach dawnego kolegium jezuickiego oraz Stary Rynek. Historyczne centrum lokowanego na prawie niemieckim Poznania to cztery pierzeje niezwykłej urody kamieniczek reprezentujących różne style od gotyku po klasycyzm oraz najpiękniejszy renesansowy ratusz w Polsce. Ruiny gotyckiego zamku króla Przemysła II i neoromański zamek cesarski są świadectwem wspaniałej historii grodu nad Wartą oraz określają rangę pierwszej stolicy Polski i regionu.
Wybrana literatura:
Poznań. Zarys dziejów, red. J. Topolski, Poznań 1973;
Polska na weekend, Przewodnik turystyczny Pascal;
Z. Kaczmarczyk, Rola Poznania w państwie pierwszych Piastów, w: Początki Państwa Polskiego. Księga Tysiąclecia, tom II, Poznań 2002;
Ratusz. Muzeum Historii Miasta Poznania. Przewodnik, red. M. Warkoczewska, Poznań 1993.
KATEDRA
Na Ostrowie Tumskim najważniejsza jest katedra o gotyckich formach, z dwiema wieżami od zachodu i wieńcem kaplic od wschodu. Najstarsze fragmenty budowli można obejrzeć w podziemiach, do których wejście znajduje się w wieży północnej. Z obiegającej kryptę galeryjki widoczne są części murów, misy chrzcielnej i grobowców pierwszych władców. Wnętrze katedry zrekonstruowano po zniszczeniach wojennych z wyeksponowaniem elementów gotyckich. Jedynie kaplice odznaczają się różnorodnością stylistyczną. W nich też zachowało się najwięcej elementów pierwotnego wyposażenia. Najważniejsza i najbardziej znana jest kaplica Królewska, zwana ,,Złotą’’. W XIX wieku została przeznaczona na mauzoleum Mieszka I i Bolesława Chrobrego, których szczątki złożono w umieszczonym w niej sarkofagu. Naprzeciw stanął spiżowy pomnik, dzieło wybitnego niemieckiego rzeźbiarza C. Raucha. Całość wystroju utrzymana jest w stylu bizantyjskim.
Z pochówkami królewskimi związana jest także kaplica św. Stanisława, wzniesiona przez Przemysła II. Co roku 1 listopada w katedrze odprawiana jest msza św. za dusze spoczywających w niej królów i książąt. Wielkością i bogactwem wystroju wyróżnia się kaplica Najświętszego Sakramentu, w której znajduje się najlepsze dzieło rzeźby renesansowej w Wielkopolsce, wielokondygnacyjny i wielopostaciowy nagrobek możnowładczej rodziny Górków, autorstwa H. Canavesiego. Wybitnym przykładem rzeźby renesansowej jest także nagrobek biskupa B. Izdbieńskiego , dzieło J. Michałowicza z Urzędowa. Do najcenniejszych elementów wyposażenia katedry należy zespół pięciu płyt z brązu, wykonanych w XV wieku w norymberskim warsztacie Vischerów. Zrabowane podczas II wojny światowej, odnalazły się na początku lat 90. w petersburskim Ermitażu. Warto także zwrócić uwagę na znajdujący się w kaplicy św. Marcina obraz, przedstawiający wjazd świętego do Tours. Przedstawione na nim postaci mają rysy królów Zygmunta III Wazy i Władysława IV. W stanowiącej tło architekturze można zaś rozpoznać elementy różnych poznańskich budowli, tak jak wyglądały na początku XVII w. W bezpośrednim sąsiedztwie katedry stoi niewielki kościół NMP z połowy XV w. , wykazujący cechy charakterystyczne dla pomorskiego warsztatu M. Brunsberga. Jego wnętrze zdobią polichromie projektu W. Taranczewskiego.
Ratusz
Wzniesiony na początku XIV wieku (pozostałości tej budowli zachowane są dzisiaj w ratuszowych piwnicach) obecną formę uzyskał po wielkim pożarze miasta w 1536 r. Z renesansową loggią i attyką znakomicie koresponduje klasycystyczna wieża, zwieńczona białym orłem. W ratuszowych wnętrzach mieści się dziś muzeum ze zbiorem dokumentów, map oraz przedmiotów codziennego użytku. Największą atrakcją jest jednak Wielka Sień, z wspartym na dwóch filarach sklepieniem pokrytym bogatą dekoracją. Zaczerpnięte z Biblii, mitologii i astrologii przedstawienia układają się w swoisty traktat o powinnościach i cnotach obywatelskich. W danej Izbie Sądowej znajduje się posąg St. A. Poniatowskiego, wystawiony w dowód wdzięczności za ustanowienie przez króla Komisji Dobrego Porządku.
Stary rynek
Otaczające stary rynek kamienice nawiązują zrekonstruowanymi po zniszczeniach wojennych fasadami do okresu renesansu i baroku. Zamieszkiwane niegdyś przez najbogatszych przedstawicieli poznańskiego patrycjatu, są dziś siedzibami banków i firm. W kilku mieszczą się muzea. Do najciekawszych należą kamienice nr 42 i 43. W pierwszej odkryto renesansowe polichromie, w drugiej – kasetonowy strop wypełniony płaskorzeźbami popiersi. Kamienica nr 48 należała niegdyś do poznańskiego burmistrza Kaspra Goskiego, któremu europejską sławę przyniosła przepowiednia klęski Turcji w bitwie pod Lepanto. Po wojnie zrekonstruowano drewniane krużganki obiegające podwórze. Kamienice nr 50 i 51 wyróżniają się gotyckimi fasadami. Daszek znajdujący się nad wejściem do pierwszej z nich według tradycji uratował życie królowi Augustowi II Mocnemu, gdy ten wypadł z okna.
Kościół Franciszkanów
Skromna dwuwieżowa fasada kryje bogate barokowe wnętrze pełne malowideł, sztukaterii i dzieł dawnej snycerki. Wystrój ten prawie w całości jest dziełem miejscowych zakonników, braci Swachów. Świątynia przyciąga uwagę nie tylko jako zabytek, ale także jako sanktuarium maryjne z obrazem Matki Boskiej w Cudy Wielmożnej, zwanej Panią Poznania.
Zamek królewski
Poznańskie Stare Miasto to nie tylko rynek. To także zamek, do którego wspina się ul. Franciszkańska. Zamek wzniósł na szczycie wzgórza Przemysł l w półowie XIII w., na miejscu starszego gródka strażniczego, który rozbudował Przemysł II. Budowla, później wielokrotnie przebudowywana, z czasem popadła w ruinę. Po zniszczeniach wojennych odbudowano tylko tzw. dwór Raczyńskiego. Zamek był siedzibą książąt wielkopolskich, a potem rezydencją monarchów podczas ich pobytów w Poznaniu. Tu między innymi odbyły się wesela Wacława II z córką Przemysława II Ryksą i Kazimierza Wielkiego z księżniczką heską Adelajdą. Tu także w 1493 r. Jan Olbracht odebrał hołd od wielkiego mistrza krzyżackiego Jana von Tiefena. Dzisiaj w zamku mieści się ciekawe muzeum, które gromadzi przedmioty codziennego użytku, ozdobne i kultowe, od średniowiecza po czasy współczesne (meble, broń, wyroby ze złota, zegary, porcelana…).
Kościół podominikański
Ul. Żydowska, a następnie ul. Dominikańska, prowadzi ze Starego Rynku do kościoła podominikańskiego, obecnie jezuitów. XIII-wieczna budowla ma obecnie wystrój barokowy. Czasy średniowiecza przywołuje piękny ceglany portal.
Fara
Ul. Świętosławska prowadzi ze Starego Rynku do jednego z najznakomitszych poznańskich zabytków – kościoła farnego św. Stanisława i św. Marii Magdaleny. Imponujących rozmiarów wnętrze utrzymane jest w stylu rzymskiego baroku. Przy budowie i wystroju świątyni pracowało wielu znakomitych artystów: T. Poncino, K. Dankwart, Sz. Czechowicz i inni. Farne organy są dziełem wybitnego organmistrza, F. Ladegasta. W wzniesionej przez jezuitów świątyni towarzyszy okazały zespół budynków dawnego kolegium. W jego murach gościli m. in. Napoleon i F. Chopin.
Muzeum Narodowe
Wzniesiony na początku XX w. gmach kryje niezwykle bogate zbiory malarstwa europejskiego i polskiego oraz zabytki sztuki romańskiej i gotyckiej. Są tu między innymi obrazy Matejki, Wyspiańskiego, Malczewskiego, Boznańskiej oraz Belliniego, Bronzina, Zurbarana i Ribery.
Źródła:
Przewodnik Polska, Pascal.
Rola Poznania w państwie pierwszych Piastów
Tu w Poznaniu od tego czasu mieści się centrum administracyjno-polityczne Wielkopolski, kościelne pozostało w Gnieźnie. W Poznaniu odbywały się uroczystości rodzinne i dworskie, tu wydawali książęta większość swych dyplomów o znaczeniu prawnym. Przewagę Poznania pod tym względem można śledzić począwszy od roku 1250 aż do śmierci Przemysława II. Jest rzeczą interesującą zebrać całość wyników rozważań na temat roli Poznania w państwie Piastów do połowy XIII wieku. Uderza przede wszystkim wyraźna zupełnie przez cały czas rywalizacja z Gnieznem, naprzód na tle ogólnopolskim, potem wielkopolskim. Uderza zmienność losów Poznania, które znacznie ulegał wahaniom, załamaniom i wzlotom. Doskonałe położenie geograficzne Poznania, jego szybszy rozwój jako ośrodka miejskiego stwarzały stale ten stan rywalizacji. Można to śledzić od samego początku. W związku z tym można zauważyć następujące fazy w rozwoju znaczenia miasta.
1. Punktem wyjścia jest zapewne Poznań VII-IX wieku, hipotetyczny ośrodek grodowy opola poznańskiego, a może nawet niewielkiego państwa plemiennego, leżącego głównie na zachód od Warty.
2. Dalszy etap to opanowanie terytorium poznańskiego przez bardziej prężne państwo Polan z stolicą w Gnieźnie. Okres ten przypada na IX i pierwszą połowę X wieku. Bliższe dane chronologiczne nie są tu zresztą jasne. W tym okresie Poznań stracił swoje ośrodkowe znaczenie na rzecz Gniezna, z którego Piastowie jednoczą coraz dalsze części Wielkopolski i potem resztę Polski, zwłaszcza w kierunku północno-wschodnim (Kujawy, Mazowsze).
3. W latach sześćdziesiątych X wieku wzrastało coraz więcej znaczenie Poznania w państwie polskim w związku z polityką zachodnią i północną Mieszka I. Powstał tu silny gród księcia o dużym znaczeniu militarnym, stał się on jedną z ważniejszych w kraju rezydencji księcia. W latach 966-1000 Poznań był również stolicą kościelną Polski. W latach tych zapoczątkowano tradycję grzebania zmarłych książąt w katedrze poznańskiej. Trudno jednak przesądzić, czy buło to równoznaczne z utratą przez Gniezno stołeczności. W każdym razie stołeczność Gniezna stała się widoczna ponownie dopiero pod sam koniec X wieku.
4. Stołeczność Gniezna trwała następnie aż do roku 1039, Poznań był drugim po nim ośrodkiem miejskim Wielkopolski, miejscem częstego przebywania książąt i ich miejscem pogrzebowym. Okres ten skończył się katastrofą i spaleniem zarówno Poznania jak i Gniezna. Stolica państwa została przeniesiona do Krakowa. Ustał okres rywalizacji między Gnieznem a Poznaniem o prymat ogólnopolski.
5. Zarówno Poznań, jak i Gniezno odbudowywały się w drugiej połowie XI wieku ze zniszczeń i rywalizowały ze sobą teraz o stołeczność w ramach Wielkopolski. Znaczenie Poznania w ramach tej dzielnicy na pewno dorównywało wtedy Gnieznu, Poznań był prawdopodobnie jednym z sedes regni principales i po śmierci Krzywoustego, przejściowo być może, stolicą Wielkopolski.
6. Sytuacja zmieniła się na niekorzyść Poznania znów z bliżej niewyjaśnionych przyczyn w sześćdziesiątych latach XII wieku i pojawiła się stołeczność Gniezna w stosunku do Wielkopolski, trwająca do 1249 roku. Poznań w tym okresie był najwyżej stolicą jej zachodniej części (późniejszej zemii poznańskiej), która często wyodrębnia się z reszty Wielkopolski jako osobna dzielnica.
7. Od roku 1249 Poznań stał się stolicą polityczną Wielkopolski, zjednoczonej ostatecznie w roku 1257. Gniezno pozostało tylko siedzibą arcybiskupa. Poznań pozostaje miejscem pogrzebowym książąt piastowskich z linii wielkopolskiej.
Starając się przedstawić rzeczywiste znaczenie i rolę Poznania w państwie pierwszych Piastów, rozstrzygnąć kwestię jego stołeczności w wieku X i XI, mimo wielu przesłanek nie mogłem tego uczynić wyczerpująco i zawsze w pełni przekonywująco. Brak jest bowiem dostatecznych źródeł, lecz te, którymi dysponujemy pozwalają już widzieć wybitną wprost rolę Poznania w tych czasach, jego szczególną rolę w polityce pierwszych Piastów i wreszcie jego rolę jako wielkiego ośrodka miejskiego. Być może, gdyby nie katastrofa lat 1034-1039, doszłoby w końcu do przeniesienia stolicy z Gniezna do Poznania, który miał ponadto za słabą tradycje pierwszego biskupstwa w Polsce i groby władców w katedrze. Szczególną rolę mogła tu odegrać osoba Bolesława Chrobrego, którego kult zaznaczał się wyraźnie na początku XII wieku. Grób Chrobrego w Poznaniu był ośrodkiem świeckiej, państwowej tradycji polskiej, która odgrywała rolę jeszcze w wieku XIV. Tradycja ta miała zawsze tendencje zjednoczeniowe, centralizujące.
Źródło:
Z. Kaczmarczyk, Rola Poznania w państwie pierwszych Piastów, w: Początki państwa polskiego, Księga Tysiąclecia, Poznań 2002.