Prezentacja filmu „Katalog zabytków” – październik 2006-kwiecień 2007.
Na podstawie filmu wydanego przez MEN podziwialiśmy piękno ojczystego kraju, zapoznaliśmy się z jego historią ze szczególnym uwzględnieniem architektury i sztuki baroku na przykładzie:
1. TARŁÓW
Kościół parafialny z XVII wieku, który jest z zewnątrz dokładną kopią wileńskiego kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu. W jednej z kaplic przedstawienie „dance macabre” – „tańca śmierci”. Najwspanialsze w Polsce naturalistyczne wyobrażenie jednego z głównych nurtów umysłowości barokowej.
2. RADZYŃ PODLASKI – PAŁAC
Najlepiej zachowana rezydencja magnacka czasów rokoka, pałac generała artylerii litewskiej Eustachego Potockiego w Radzyniu Podlaskim według najmodniejszych francuskich wzorców zbudował warszawski architekt Jakub Fontana, a świetnymi rzeźbami przyozdobił Jan Chryzostom Redler.
Mimo pożaru w 1944 r., który strawił oryginalne osiemnastowieczne wnętrza, pałac radzyński zachował niepowtarzalne piękno.
3. ŁOWICZ – KATEDRA
Prymasowska kolegiata w Łowiczu, ulubionym mieście-rezydencji arcybiskupów gnieźnieńskich, podniesiona w 1992 r. do godności katedry.
Gotyckie mury budowli przebudowane gruntownie przez m.in. świetnego siedemnastowieczneo architekta włoskiego Tomasz Poncino kryją świetne wyposażenie, a przede wszystkim pomniki nagrobne stanowią niebywale cenną kolekcje dzieł sztuki od renesansu po klasycyzm. Ich twórcami byli często najwybitniejsi artyści, jak Jan Michałowicz z Urzędowa czy Efraim Schroeger, bo też ranga tej świątyni zawsze była nadzwyczajna.
4. ŁOWICZ – KOŚCIÓŁ PIJARÓW
Jedna z najwspanialszych polskich świątyń późnobarokowych wzniesiona w rezydencji arcybiskupów gnieźnieńskich – Łowiczu. Twórcą olśniewającej fasady był zapewne Francesco Placidi – architekt włoski, który szczególnie wiele dzieł postawił w Krakowie. Bardzo dobra architektura i wysokiej klasy wyposażenie wnętrza. Świetne rzeźby Jana Jerzego Plerscha i polichromia Michelangelo Palloniego.
5. LESZNO – FARA
Leszno – jeden z najciekawszych barokowych kościołów Wielkopolski. Mieści świetną sztukaterię, bogate ołtarze, będące przeglądem prądów i kierunków w sztuce dojrzałego baroku Ozdobą kościoła są dwa stiukowe, iluzjonistyczne nagrobki Leszczyńskich: fundatora świątyni biskupa łuckiego Bogusława oraz Rafała – stryja i ojca króla Stanisława Leszczyńskiego.
6. GOSTYŃ
Największe wielkopolskie Sanktuarium Maryjne w Gostyniu, pomieszczone w świetnym kościele. Zaprojektował go Baldassare Longhena.
Stworzył dokładną kopię innego swojego dzieła, tj. najbardziej znanego siedemnastowiecznego kościoła w Wenecji – Santa Maria Della Salute.
7. LEGNICKIE POLE
Kościół, wzniesiony na miejscu bitwy legnickiej z 1241 r., z początku XVIII wieku, będący jednym z najświetniejszych dzieł wspaniałego czeskiego architekta Kiliana Ignatza Dientzehofera. Budowla jest znakomitym przykładem wzajemnego uzupełniania się architektury, malarstwa i rzeźby.
Autorami polichromii i wyposażenia byli najlepsi prascy artyści.
8. LUBIĄŻ
Opactwo cysterskie o 800-letniej tradycji, jedno z najbogatszych w tej części Europy. Na przełomie XVII i XVIII wieku przebudowane w stylu dojrzałego baroku w jego austriackiej odmianie. Powstało wówczas gigantyczne założenie. Fasada długości ćwierć kilometra przytłacza bogactwem dekoracji i swoim rozmiarem. Wewnątrz pałacu opackiego największa sala barokowa w Polsce – Sala Książęca. Obiekt odebrany cystersom prawie dwa stulecia temu zyskał ostatnio szansę na tak potrzebną restaurację.
9. LEGNICA – MAUZOLEUM PIASTÓW
Przepiękny barokowy kościół mistrzowsko wkomponowany w otoczenie. Przylega doń kaplica przerobiona ze starszego, gotyckiego kościoła na mauzoleum piastowskie. Kryje ono doczesne szczątki ostatnich Piastów, w tym ostatniego męskiego potomka tego rodu, księcia Jerzego Wilhelma, pana na Brzegu i Legnicy, zgasłego w 1675 r.
10. ŚWIDNICA – KOŚCIÓŁ POKOJU
Po pokoju westfalskim kończącym w 1648 r. wojnę trzydziestoletnią cesarz, naciskany przez dwór szwedzki, musiał zgodzić się na zbudowanie przez protestantów trzech kościołów. Zgodę obwarował trudnymi warunkami: budowle miały powstać w odległości strzału armatniego od miasta, nie mieć wyglądu kościoła, nie mieć dzwonnic oraz być zbudowane z drewna, gliny, słomy, piasku. Powstały tedy kościół o konstrukcji z „muru pruskiego” – z zewnątrz surowy, ale we wnętrzu olśniewający. Warunki egzystencji luteran na Śląsku wymogły na architekcie taki sposób urządzenia kościoła, aby mógł on pomieścić jak najwięcej wiernych. Dlatego zbudowano empory – balkony z siedzeniami. Dekoracja w stylu dojrzałego baroku. Całość o tyle niezwykła, że spośród trzech kościołów Pokoju przetrwały dwa (drugi w Jaworze), ale ten jest najdojrzalszy pod względem konstrukcji i dekoracji.
11. HENRYKÓW – KOŚCIÓŁ CYSTERSÓW
Jeden z najwspanialszych i najbogatszych kościołów cysterskich w Polsce. Wielki gotycki kościół ze wspaniałym barokowym wyposażeniem.
Liczne obrazy sławnego „śląskiego Rembrandta” – Michaela Willmanna, jego uczniów Kretschmera i Liszki (sławny malarz czeski i zięć Willmanna).
Przytłaczające przepychem stalle – ławy dla mnichów dłuta Thomasa Weissfelda. Dwie późnogotyckie kaplice oraz trzy kaplice barokowe dopełniają obrazu świątyni. W jednej z kaplic nagrobek piastowskiego księcia ziębickiego Bolka II i jego żony Juty. Nie tylko tu, ale i w programie nie starczyło miejsca na pokazanie wszystkiego, co w Henrykowie warte jest obejrzenia.
To miejsce jest sławne z jeszcze jednego powodu: spisano tu w XIII wieku pierwsze zdanie po polsku – w „Księdze Henrykowskiej” zawierającej opis dziejów i fundacji klasztoru.
12. NYSA – KOŚCIÓŁ BOŻOGROBCÓW
Jeden z najciekawszych kościołów barokowych w Polsce. Znakomite zestrojenie architektury, malarstwa ściennego, rzeźby tworzy niepowtarzalną, silnie oddziałującą na wiernych całość. Każdy element wystroju wnętrza miał określoną rolę, każda scena polichromii służyła nie tylko ozdobie, ale także edukacji religijnej. Na sklepieniach freski braci Schefflerów tworzą wspaniałą iluzjonistyczną kompozycję. Kościół należał do zakonu bożogrobców sprowadzonego do Nysy z podkrakowskiego Miechowa. Wielkiej atencji dla właściwego temu zgromadzeniu kultu Grobu Pańskiego zawdzięczamy istnienie w kościele bardzo ciekawie skomplikowanej kaplicy Grobu.
13. KAMIENIEC ZĄBKOWICKI – OPACTWO CYSTERSÓW
Jedno z kilku opactw cysterskich na Dolnym Śląsku. Wielki i wspaniały kościół gotycki z bardzo dobrej klasy barokowym wyposażeniem wnętrza.
Jeden z największych drewnianych ołtarzy w Polsce zdobią płótna najświetniejszego malarza śląskiego baroku – Michaela Willmanna. Kościół bez zniszczeń przetrwał wojnę. Liczne niegdyś inne obrazy Willmanna i jego ucznia, a zarazem zięcia (świetnego malarza czeskiego) J. K. Liszki porozkradano po wojnie (Armia Czerwona i szaber). Przetrwały nieliczne. Poza tym przetrwał zespół barokowych rzeźb Thomasa Weissfelda.
Wielkki kompleks gmachu klasztoru, placu opackiego i zabudowań gospodarczych w znacznej mierze dochowały się do dziś. Bardzo malowniczy i wysokiej klasy zabytek, wart obejrzenia.
14. BRODY na ŁUŻYCACH
Ruiny wielkiej i wspaniałej niegdyś rezydencji wszechwładnego ministra króla polskiego i elektora saskiego Augusta III – hrabiego Henryka Bruhla.
Zbudowany przez królewskiego architekta Johanna Christopha Knoffla na miejscu starszego, pałac był integralnie związany z resztą zespołu. Składały się nań oficyny, zabudowania gospodarcze, barokowo rozplanowane miasto i piękny ogród Całość z pasją zniszczyli Prusacy czyniąc to na rozkaz króla pruskiego Fryderyka II w 1758 r. Odnowiony w latach 20. naszego wieku spłonął ów pałac już po wojnie. Rosyjscy „trofiejszczycy”, miejscowi Niemcy i nasi rodacy stoczyli tam ponoć regularną bitwę. W tej trakcie wytłumaczono znaczną część sławnego porcelanowego „serwisu łabędziego” wykonanego przez europejskiego wynalazcę porcelany Bottera w Miśni dla Augusta III.
15. ŻAGAŃ – PAŁAC LOBKOWITZÓW
Jeden z najświetniejszych barokowych pałaców w Polsce. Budowany w miejscu starszych zamków książęcych dla wodza wojsk cesarskich w wojnie trzydziestoletniej Albrechta Wallensteina. Po zamordowaniu go budowę podjęli nowi właściciele – czeski ród magnacki Lobkowitzów. Włoski architekt Antonio della Porta stworzył świetne dzieło. Wśród dekoracji fasad wyróżnia się kolekcja wielu dziesiątek maszkaronów. Próżno by szukać dwóch identycznych. W XVIII wieku pałac kupił ks. kurlandzki Piotr Biiron. Jego córka Dorota zamężna z bratankiem sławnego Talleyranda (skądinąd kochanka tego francuskiego ministra) stworzyła w pałacu dwór sławny w ówczesnej Europie. Park otaczający rezydencję należy od najświetniejszych w Polsce. W przepychu barw jesieni wygląda niepowtarzalnie.
16. ŻAGAŃ – KOŚCIÓŁ AUGUSTIANÓW
W książęcym mieście Żaganiu na Dolnym Śląsku wznosi się wielki kompleks klasztoru, kościoła, konwentu, pałacu opackiego i spichlerza klasztornego, należących dawniej do augustianów. Kościół budowany od czternastego wieku i wielokrotnie przebudowywany kryje sarkofag księcia piastowskiego Henryka IV Żagańskiego. Wyposażenie jest osiemnastowiecznym dziełem wrocławskich artystów. Wspaniałe ołtarze, stalle, rzeźby. Część z nich wyszła spod ręki najlepszego wrocławskiego rzeźbiarza XVIII wieku Jana (chyba raczej Johanna) Urbańskiego. Przyległy klasztor mieści jedyną w Polsce, zachowaną w całości bibliotekę osiemnastowieczną. Po niedawnym (1992) zerwaniu się podłogi część wyposażenia wyniesiono. Nic jednak nie uległo zniszczeniu. Trwa wielka kolekcja starodruków i dwóch siedemnastowiecznych globusów sławnego astronoma, który tu w Żaganiu na dworze Wallensteina pracował – Johannesa Keplera. Na kościelnej wieży w 1778 r. (ponoć po raz pierwszy w Europie) zamontowano wynalazek Beniamina Franklina – piorunochron. Tak daleko od utartych szlaków turystycznych istniejących tak wiele świadectw historii naszej ziemi. Cóż… swego nie znacie…!
17. KRZESZÓW – KOŚCIÓŁ CYSTERSÓW
Niedaleko Kamiennej Góry na Dolnym Śląsku wznosi się wielki klasztor cysterski. Jego największą ozdobę stanowi wspaniały barokowy kościół.
Jako jeden z nielicznych w naszym kraju jest dziełem niemal jednolitym stylowo. Wielkie rozmiary budowli i wspaniałości dekoracji zapiera dech w piersiach. Fasadę zdobią liczne kompozycje rzeźbiarskie dłuta świetnych mistrzów Ferdynanda Maksymiliana Brokoffa z Pragi i jego ucznia Antoniego Dorazila. Niesamowitych rozmiarów polichromie sklepień wymalował Georg Wilhelm Nuenhertz. Stalle – ławy dla mnichów – ozdobił rzeźbami wspomniany już Dorazil. Jakość i klasa tych dzieł były i są tylko pretekstem do opowiedzenia ówczesnym i dzisiejszym widzom powiązanych ze sobą tematycznie historii ze Starego i Nowego Testamentu. Bajecznie kolorowy i barokowo skomplikowany program dekoracji nie tylko olśniewa i czasem nawet przytłacza, ale także skłania do zastanowienia nad treścią biblijnych opowieści, wymalowanych i wyrzeźbionych w kościele cystersów w Krzeszowie.
18. KRZESZÓW – MAUZOLEUM PIASTÓW
Do olbrzymiego kościoła cystersów w Krzeszowie przylega jedno z najświetniejszych mauzoleów piastowskich. Wystawiono je dla pomieszczenia doczesnych szczątków Piastów Świdnickich. Piękne dekoracji sklepień, sztukaterie na ścianach, gzymsach, kolumnach, rzeźby stanowią oprawę dla dwóch średniowiecznych płyt nagrobnych Bolka I i jego wnuka BOLKA II. Jednak nie wspaniałość, ba! – wręcz przepych barokowej dekoracji – jest tu kwestią najciekawszą. Oto mauzoleum krzeszowskie powstało na początku XVIII stulecia, zatem trzy wieki po śmierci ostatniego z tu pochowanych, a pół wieku po zgaśnięciu ostatniego męskiego potomka królewskiej dynastii (protestancki książę Jerzy Wilhelm – pan brzegu i Legnicy – umarł w 1675 r.). Jak więc inne od dzisiejszych były ówczesne obyczaje, które pozwalały opatowi Innocentemu Fritshowi (Niemcowi), wkładającemu niemal całkowicie niemieckim klasztorem, wznieść pomnik władcom z polskiej dynastii.
19. KRZESZÓW – KOŚCIÓŁ ŚW. JÓZEFA
Jedna z najciekawszych części wielkiego kompleksu cysterskiego opactwa w Krzeszowie koło Kamiennej Góry na Dolnym Śląsku. Ten skromny na zewnątrz, ba! wręcz surowy barokowy kościół pomocniczy kryje w swym wnętrzu wspaniałą kolekcję malarstwa. Pod koniec siedemnastego stulecia powstał tam cykl powiązanych ze sobą, ale odrębnych kompozycji malarskich. Było ich i przetrwało do dziś 50! Ich twórcą był najświetniejszy malarz śląskiego baroku Michael Willmann. Pomagali mu syn – też Michael – oraz zięć, znakomity malarz czeski Jan Krzysztof Liszka. Wspomniany cykl malowideł stanowi największą z zachowanych kolekcję dzieł Willmanna. Przetrwał może dlatego, że obrazy namalowano bezpośrednio na ścianach. Trudno było zatem ewakuować (Niemcy), czy zdobyć i wywieźć (Rosjanie). Szczęśliwie ostatnia wojna oszczędziła Krzeszów. I dziś można cieszyć oczy wspaniałością kunsztu dawnych mistrzów.
20. LUBOMIERZ
Opactwo benedyktynek w Lubomierzu nieopodal Jeleniej Góry. Miejscowość znana z wielu filmów fabularnych oraz nowel tutaj (w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych) nakręconych, ze sławną komedią Sylwestra Chęcińskiego „Sami swoi” na czele. Miasteczko było od średniowiecza własnością konwentu, w efekcie układ urbanistyczny, życie gospodarcze i polityczne (samorządowe) było w całości podporządkowane władzy opatek. Obecna świątynia jest jedną z najwspanialszych na Śląsku realizacji barokowych. Ostatnie badania wskazały, że jej autorem był najpewniej najlepszy architekt osiemnastowiecznej Pragi – Kilian Ignatz Dientzenhofer. Jest to o tyle istotne, że na terenach III Rzeczpospolitej znano dotąd tylko jedno dzieło tego mistrza (Legnickie Pole). Architektura najwyższej jakości o pięknych, wykwintnych formach, uzupełniona została przez miejscowy warsztat rzeźbiarski (marnej klasy) oraz polichromie na sklepieniach wykonane przez najlepszego śląskiego malarza początku osiemnastego stulecia – Georga Wilhelma Neunhertza Całość tworzy wielce malowniczy obiekt.