Na miejscu istniejącego już w XII w. grodu kasztelańskiego powstało z woli Kazimierza Wielkiego w 1346 r. miasto [lokacja], które szybko się rozwijało dzięki handlowi solą i zbożem. W XVI w. działała tu mennica. Upadek w XVIII w., od 1772 r. w zaborze pruskim [nazwa Bromberg]. W l. 1773-74 Prusacy zbudowali kanał Bydgoski łączący Wisłę z Odrą [zabytek hydrotechniczny]. W XIX w. germanizacja ludności, ale również rozwój przemysłu, komunikacji, od 1851 r. linia kolejowa [ok. 1860 r. połączenie Bydgoszczy z Warszawą przez Toruń, Aleksandrów Kujawski- monumentalny zabytkowy dworzec kolejowy – granica niemiecko-rosyjska 1815/1914, m.in. spotkanie dwóch cesarzy Aleksandra II i Wilhelma I na dworcu aleksandrowskim w 1879 r., Włocławek-1862 ] i handlu. W 1920 r. powraca do Polski. 3 i 4 września 1939 r. dywersanci niemieccy, tzw. V kolumna, usiłowali opanować miasto, 10 września ”Krwawa Niedziela”- masowe egzekucje ludności polskiej. Bydgoszcz została włączona do Reichu. Łącznie w czasie okupacji Niemcy wymordowali tu ok. 37 tyś. Polaków.
Po 1871 r. Niemcy w ramach ”porządkowania” przestrzeni miejskiej zniszczyli wiele zabytków Bydgoszczy. Te, które ocalały, zgrupowane są głównie nad Brdą, na Starym Mieście, gdzie bydgoszczanie ufundowali pomnik Kazimierza Wielkiego. Znajdujący się w centrum urokliwy Stary Rynek, którego funkcję włodarze miasta chcą ponownie zdefiniować, otoczony pięknymi kamieniczkami, znany jest jako miejsce egzekucji w 1939 r., co upamiętnia pomnik. Jest również tablica poświęcona pamięci ofiar terroru stalinowskiego. Stojący obok późnogotycki kościół parafialny [fara] powstał w l. 1466-1502. Od 1933 r. jest kolegiatą, w 1999 r. papież Jan Paweł II podniósł farę do godności Konkatedry. Trzynawowe halowe wnętrze przykryte jest sklepieniami gwiaździstymi i pokryte polichromią z l. 1922-25. Wyposażenie wnętrza barokowe i rokokowe. W ołtarzu głównym znajduje się uznany za cudowny obraz Matki Boskiej z Różą z I poł. XVI w., koronowany w 1966 r. przez prymasa Stefana Wyszyńskiego, któremu towarzyszył kardynał Karol Wojtyła. Obok, nad odnogą Brdy, ciąg zabytkowych budynków określanych nazwą ”Wenecji bydgoskiej”, niezwykłej urody zakątek Starego Miasta. W tzw. białym spichrzu, o konstrukcji szachulcowej i gotyckich piwnicach, eksponowane są zbiory muzealne rzemiosła artystycznego. Dalej, przy moście Staromiejskim, stoją nad Brdą trzy zabytkowe spichrze z XVIII/XIX w, obok zaś dwa nowoczesne budynki stylizowane na spichrze. Ten fragment Starego Miasta tworzy wizerunek, logo, jest symbolem ikonograficznym Bydgoszczy rozpoznawalnym w całej Polsce i Europie. Po drugiej stronie rzeki znajduje się dawny kościół Klarysek wzniesiony w l. 1582-1602, z pięknym renesansowym portalem.
Wewnątrz polichromowany, barokowy strop z I poł. XVII w. i piękna krata z 1651 r. oddzielająca prezbiterium od nawy. W dawnych zabudowaniach klasztornych [z 1615-18] mieści się Muzeum Okregowe, znane z największego w Polsce zbioru prac Leona Wyczółkowskiego, a także dokumentów i pamiątek osobistych artysty. Przy ulicy Gdańskiej wiele wspaniałych klasycystycznych, eklektycznych i secesyjnych kamienic ze słynnym Hotelem ”Pod Orłem”. Obok architektury neogotyckiej świeckiej i sakralnej w pobliżu ronda Ossolińskich wznosi się monumentalna katedra w duchu klasycystycznym pod wezwaniem św. Wincentego a Paolo. Bydgoszcz jest stolicą regionu [województwo kujawsko-pomorskie], ośrodkiem akademickim z Uniwersytetem im. Kazimierza Wielkiego, miastem z szansą na dalszy dynamiczny rozwój na bazie absorpcji środków unijnych.
Kościół Farny [ 1466 – 1502 ] – skarbnicą sztuki [505 lat Fary] :
1. Architektura.
Kościół parafialny p.w. śś. Mikołaja i Marcina jest późnogotyckim, orientowanym, murowanym z cegły. Prezbiterium trójprzęsłowe, zamknięte trójbocznie, przy nim od północy prostokątna zakrystia. Korpus kościoła halowy, trójnawowy, trójprzęsłowy, zbliżony do kwadratu z przybudówkami: od południa przy przęśle środkowym wieża , mieszcząca w przyziemiu kruchtę; od północy przy przęśle wschodnim późnorenesansowa, kwadratowa kaplica; od zachodu przybudówka z przełomu w. XVI i XVII, z otwartym przedsionkiem w przyziemiu.
Wnętrze kryte sklepieniami: w prezbiterium sieciowym, w korpusie nawowym gwiaździstym, w zakrystii kolebkowym z lunetami, w przedsionku zachodnim krzyżowym oraz kaplica kopułowa.
2. Polichromia.
Polichromia ścienna, modernistyczna z lat 1922-25, projektu Stefana Cybichowskiego, wykonana przez Henryka Jackowskiego.
3. Wnętrze kościoła – wyposażenie głównie barokowe i rokokowe.
a/ ołtarz główny : późnogotycki obraz Matki Boskiej z różą [XVI w.], ołtarz z ok. XVII w.,
b/ ołtarze boczne w liczbie pięciu – ok. XVII/XVIII wiek,
c/ Kaplica św. Krzyża – ołtarz z XVII w., krata kuta z I poł. XVII w.,
d/ rokokowa ambona,
e/ chrzcielnica późnorenesansowa z 1611 r.,
f/ płyty nagrobne i epitafia w liczbie siedmiu z XVII-XIX wieku, w tym klasycystyczne epitafium generała Mikołaja Czapskiego zmarłego w 1833 r.,
g/ witraże : projekt i wykonanie Henryk Nostic-Jankowski w l. 1923/24,
h/ naczynia i szaty liturgiczne – XVII/XIX wiek.
W 2002 roku miały miejsce uroczyste obchody 500-lecia Bydgoskiej Fary, którą odrestaurowano, nadając jej nowy blask. Fara Bydgoska iluminowana nocą, stanowi o klimacie Starego Miasta i określa średniowieczne korzenie Bydgoszczy.
Zobacz również: Wycieczkę do Bydgoszczy