W czasie ferii zimowych 16 stycznia 2007 roku zorganizowaliśmy z udziałem sympatyków koła wycieczkę „Szlakiem baroku po Włocławku”. Zwiedziliśmy farę, katedrę, klasztor franciszkanów oraz muzeum przy ulicy Zamczej, które mieści się w zabytkowym spichrzu z 1844 roku (Zbiory Sztuki Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej). W muzeum obejrzeliśmy wystawy stałe, m.in. „Rzeźba Stanisława Zagajewskiego” (następca Nikifora) oraz podziwialiśmy ekspozycję czasową „Srebra XIX i XX-wieczne” pochodzące głównie ze zbiorów Muzeum Mazowieckiego w Płocku oraz ze zbiorów własnych Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej.
FARA
Dominatę Starego Rynku stanowi niewątpliwie późnogotycki kościół farny pw. św. Jana Chrzciciela. Zbudowany w 1538 r. z czerwonej cegły, jest budowlą jednonawową z prezbiterium o tej samej wysokości i szerokości co nawa. Od wschodu dobudowano w 1622 r. apsydę z fundacji mieszczanina Andrzeja Rogali. Od zachodu wznosi się masywna kwadratowa wieża zbudowana w 1580 r. i zwieńczona baniastym hełmem barokowym z 1780 r. Od północy przylega do nawy renesansowa kaplica z 1565 r. pw. Pięciu Ran Chrystusa i św. Zyty, fundowana przez mieszczanina włocławskiego Wojciecha Kokoszkę, a od południa znacznie większa kaplica barokowa, z około 1635r., pw. Matki Boskiej Szkaplerznej. Korpus kościoła opięty jest masywnymi przyporami, a szczyt prezbiterium, mimo częściowego przesłonięcia przez dach apsydy, zwraca uwagę bogactwem rysunku gotyckiej artykulacji ścian, z wykorzystaniem sterczyn, blend i łuków bogato profilowanych z formowanej cegły. W połowie XIX w. podjęto prace nad zabezpieczeniem Starego Miasta przed niszczycielskimi skutkami powodzi, w czasie których cierpiał również kościół. W tym celu znacznie podniesiono teren nad brzegiem rzeki, skutkiem czego sam kościół niejako „zapadł się”, tak iż jego posadzka znajduje się poniżej terenu obecnego placu otaczającego budowlę. Nawa kościoła pokryta jest sklepieniem sieciowym o interesującym rysunku profilowanych żeber, prezbiterium zaś sklepieniem zbliżonym do gwiaździstego.
Oryginalny wygląd posiada kolebkowe sklepienie kaplicy północnej, które ozdobione zostało wydatnymi listwami tworzącymi pseudokasetony o formach geometrycznych. Polichromię kościoła wykonali w 1951 r. Helena i Lech Grześkiewiczowie. We wnętrzu świątyni uwagę zwraca jej, w miarę jednolity, wystrój barokowo-rokokowy z XVIII w. Wymienić zatem należy późnobarokowy ołtarz główny, w którego polu środkowym znajduje się kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej malowana przez Bronisława Rutkowskiego (pocz. XX w.), oraz dwa ołtarze boczne rokokowe, z których lewy z obrazem Anioła Stróża fundował w 1635 r. archidiakon Sebastian Grotkowski. W kaplicy południowej znajduje się rokokowy ołtarz z drugiej połowy XVIII w. z obrazem Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, z metalową koroną i półksiężycem. Po bokach nastawy ołtarzowej rzeźby św. Jana Chrzciciela i św. Kazimierza Królewicza. Krucyfiks i chrzcielnica wykonane w manierze barokowej datowane są na drugą połowę XVII w., zaś z 3. ćw. XVIII w. pochodzi rokokowa ambona z rzeźbionymi symbolami ewangelistów. Ozdobna krata wykonana w stylu regencji w 1738r., zamykająca wejście do kaplicy Matki Boskiej Szkaplerznej, fundowana była przez kanonika Franciszka Chmielewskiego dla katedry włocławskiej. Sprzedana, w 1765 r. została umieszczona na obecnym miejscu. Na zewnątrz kościoła warto zwrócić uwagę na północną ścianę wieży, gdzie umieszczono tablicę pamiątkową z okazji 100. rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki. Naczelnik powstania przebywał we Włocławku od 1 lutego do 25 maja 1790 r. z polecenia Komisji Wojskowej Obojga Narodów. Na ścianie apsydy, od strony Wisły, dobrze widoczne dwie cegły z datami 1745 i 1758 odnoszącymi się do poziomu wylewów rzeki w tych latach.
Kamieniczki o barokowych szczytach z XVIII wieku na Starym Rynku – siedziba Muzeum Historii Włocławka. Zrąb kamieniczki nr 14 zbudowany został w XVI wieku o czym świadczy m.in. odsłonięty fragment lica muru z gotyckim układem cegieł.
Kościół PW. Wszystkich Świętych i Klasztor Franciszkanów-Reformatów
Naprzeciw Zajazdu tuż przy wylocie ulicy Brzeskiej, znajduje się zabytkowy zespół klasztorny ojców franciszkanów(reformatów)zbudowany w latach 1639-1644 z fundacji Wojciecha Romanowskiego i jego żony Doroty z Rogalińskich. Pierwotnie zespół obejmował jednonawowy kościół z prezbiterium, do którego od południa przylegał prostokąt zabudowań klasztornych z wirydarzem. W 1650 r. dobudowano do północnej ściany nawy kaplicę pw. Niepokalanego Poczęcia NMP z fundacji Marii Żuchowskiej, po czym w 1653 r. wzniesiono przyległą do niej od wschodu kaplicę pw. św. Marii Magdaleny. Kolejna kaplica, pw. Matki Boskiej, zbudowana została w 1842 r. według projektu architekta Kępińskiego, przy północnej stronie prezbiterium. W latach 1912-1913 zniesiono ściany między kaplicami, dobudowano na zachód od nich dwa dodatkowe przęsła, w wyniku czego wzdłuż nawy i prezbiterium, powstała nawa boczna. W tym czasie ukształtowano ostatecznie wygląd elewacji nawy od północy zwieńczając ją ponad gzymsem neorenesansową attyką. Apsyda przylegająca do muru nawy, kryta daszkiem półstożkowym, jest pozostałością dawnej kaplicy Niepokalanego Poczęcia NMP. Świątynia była kilkakrotnie pustoszona, m.in. w 1655 i 1769 r., po czym odnawiana. W latach 1764-1775 z fundacji Szymona Franciszka Jarnowskiego wzniesiono dwie wieżyczki-zegarową i sygnaturkę. Kościół jest budowlą barokową z reminiscencjami gotyckimi, natomiast ukształtowana później nawa boczna ma charakter neobarokowy.
Prezbiterium i nawa kościoła przykryte są sklepieniami kolebkowymi z dużymi lunetami, natomiast w nawie bocznej, w części, która pierwotnie stanowiła kaplicę Niepokalanego Poczęcia NMP, sklepienie kolebkowe na zdobionych gurtach, z 1650 r., pozostałe przęsła nawy-sklepienia kolebkowe z lunetami. Wystrój wnętrza świątyni-rokokowy, z 1768r. W prezbiterium ołtarz główny z parą kolumn i bogatym kartuszowym zwieńczeniem z rzeźbami Boga Ojca i aniołami. W polu środkowym obraz Ukrzyżowanie, malował Jan Stępień (po 1945r.), po bokach rzeźby śś. Piotra i Pawła. Przy tęczy dwa ołtarze boczne: po prawo- św. Franciszka z obrazem malowanym przez A. Kowalskiego w 1913r., po lewo- św. Antoniego z Dzieciątkiem i rzeźbami św. Jana Kapistrana i św. Bernardyna z Sieny. Obok ołtarza, w gablocie, liczne wota m.in. plakietki srebrne z XVIII w. W zamknięciu nawy północnej eklektyczny ołtarz z początku XX w., w którym barokowe rzeźby św. Jana Ewangelisty i św. Jana Chrzciciela z XVIII w., a w apsydzie rokokowy ołtarz z 2 połowy XVIII w. ze współczesnym obrazem i rzeźbami. W nawie głównej kościoła-rokokowa ambona z 1768 r. z rzeźbą trąbiącego anioła i dwa późnobarokowe konfesjonały z końca XVIII w. Poza tym w kościele-barokowa rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego z około połowy XVII w.(w kruchcie zach.). W przejściu z prezbiterium do krużganka klasztornego bardzo ciekawie intarsjowane drzwi rokokowe z 3 ćwierci XVIII w. ze scenami:- od strony prezbiterium kościoła: w perspektywicznie przedstawionej sali, tronujący w głębi monarcha w otoczeniu halabardników i niżej muszkieterów; -od strony klasztornej: w ozdobnie potraktowanej bordiurze ukazane są dwie sceny – chrzest w Jordanie i niżej Ofiarowanie Izaaka.
Na elewacji zachodniej kościoła, obok wejścia, znajdują się dwa interesujące epitafia: 1) rokokowe z herbem Bogoria na tle panopliów – Ludwika Mokronowskiego (zmarł w 1770r), łowczego królewskiego, a potem strażnika polnego koronnego; 2) Konstancji Eleonory z Wodzińskich Kretkowskiej (zmarła w 1797r), fundowane przez męża Jakuba Zygmunta Kretkowskiego, starostę przedeckiego, uczestnika Konfederacji Barskiej. Natomiast od wschodniej strony, na elewacji prezbiterium umieszczona jest karawaka- krzyż z dwiema belkami poprzecznymi, który powszechnie uważano za remedium przed „morowym powietrzem”. Stawiany był zazwyczaj w miejscach nawiedzanych epidemiami chorób zakaźnych, które nie omijały także i Włocławka. Ostatnie wielkie zarazy (cholera) szalały w Polsce, według ks. Morawskiego, w 1830 i 1832r.
Klasztor zbudowany współcześnie z kościołem kilkakrotnie przebudowywano i odnawiano, m.in. w 1735r. nadbudowywano piętro, a całość rozbudowano w 1795r. z fundacji Stanisława Dąbka, chorążego wojsk polskich. Przy kościele ojców franciszkanów, starym zwyczajem tak jak i przy innych kościołach, istniał cmentarz grzebalny otoczony murem, który zlikwidowano w latach 1912-1913. Wtedy to przestały istnieć liczne nagrobki i katakumby rodzinne, w tym znanych rodów szlachty kujawskiej – Kretkowskich, Biesiekierskich czy Mokronowskich (epitafium Eleonory Kretkowskiej wmurowane w ścianę kościoła pochodzi właśnie z rodzinnej katakumby). Pozostawiono jednak mur otaczający cmentarz, który ogranicza dziś obszerny dziedziniec przykościelny. Zachowane zostały w nim trzy ozdobne bramy i furta; od zachodu klasycystyczna, zapewne z 1797r. (zamurowana); od wschodu dwie: neogotycka z 1860r. z trzema ostrołukowymi arkadami i barokowa z XVIII w., zamknięta ozdobną kratą żelazną. Furta z 1797 znajduje się w murze północnym. Na dziedzińcu przykościelnym stoi na wysokim postumencie, zdobionym pilastrami i gzymsami, rokokowa figura Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej. Wzniesiono ją w 1769r. z funduszy szlachty kujawskiej jako dziękczynienie za ocalenie przed rabunkiem dobytku złożonego przez nią do przechowania w klasztorze w czasie pościgu wojsk rosyjskich za konfederatami barskimi. W narożniku północno-wschodnim placu znajduje się pomnik poświęcony bohaterskim harcerzom z Szarych Szeregów, odsłonięty w 1991 r. Pomnik zaprojektował harcmistrz Jerzy Pawłowski.
Tekst: Fara i Klasztor – Włocławek i okolice. Przewodnik, pod red. S. Kunikowskiego, WTN, Włocławek 2000.