24 września 2005 roku odwiedziliśmy gród Władysława I Hermana i Bolesława III Krzywoustego, dawną stolicę Polski, a dziś dynamicznie rozwijające się miasto.
Pierwsze kroki skierowaliśmy do Muzeum Mazowieckiego do jego nowej siedziby przy ul. Tumskiej znajdującej się w pięknie odrestaurowanej kamienicy secesyjnej. Muzeum prezentuje jedną z najbogatszych ekspozycji sztuki secesyjnej w kraju. W ramach spaceru po starówce płockiej zwiedziliśmy: katedrę i zamek na Wzgórzu Tumskim, wznoszącym się na wysokość ok. 50 m. ponad taflą Wisły, farę pierwotnie budowlę gotycką, klasycystyczny ratusz, Małachowiankę – najstarszą z istniejących szkół w Polsce, Stary Rynek otoczony z trzech stron uroczymi kamieniczkami, Kościół Mariawitów, klasycystyczne spichlerze, Wzgórze Dominikańskie i Plac Narutowicza z dominującą zabudową klasycystyczną, min. dawny pałac biskupów płockich i dawne kanonie z XV i XVIII wieku, w jednej z nich siedziba Towarzystwa Naukowego Płockiego.
Założone w 1820 roku Towarzystwo Naukowe Płockie (TNP), najstarsze z istniejących w Polsce, należy do I grupy towarzystw naukowych – ogólnych, o charakterze regionalnym, których jest w kraju blisko czterdzieści [ Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie 1800 r., Lubelskie Towarzystwo Nauk 1818 r., Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1857 r., Towarzystwo Naukowe w Toruniu 1875 r., Wilno 1907, Przemyśl 1909, Bydgoszcz 1959, Zamość 1967, Włocławskie Towarzystwo Naukowe 1979 r.
Historycznym osiągnięciem TNP było zrealizowanie inicjatywy prezesa TNP dr inż. Jakuba Chojnackiego wykonania i zawieszenia w Bazylice Katedralnej w Płocku kopii z brązu romańskich Drzwi Płockich z poł. XII w. W dniu 28 lutego 1982 r. w czasie uroczystości z udziałem 20 tyś. osób kopia została przekazana Bazylice jako dar Rządu Polskiego i Płockiej Petrochemii i poświęcona przez Prymasa Polski kardynała Józefa Glempa.
Bazylika Katedralna p.w. Wniebowzięcia NMP wzniesiona została w latach 1130-1144 z inicjatywy biskupa Aleksandra z Malonne w stylu romańskim.
Należy do jednej z 5 najstarszych budowli sakralnych w Polsce. W wyniku zniszczeń wielokrotnie przebudowywana, dzisiaj reprezentuje elementy trzech stylów: romańskiego, gotyckiego oraz renesansowego.
Wejście główne ozdobiono dwuskrzydłowymi drzwiami z brązu, które zostały wykonane w Magdeburgu w 1152 roku. W niewyjaśnionych dotąd okolicznościach zostały wywiezione z Płocka, a od XV w. zdobią Sobór Sofijski w Nowogrodzie Wielkim. W 1981 r. wykonano wierną replikę Drzwi Płockich, które ponownie zawisły w odrzwiach Katedry. Składają sie one z 48 płyt z płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z dzieciństwa i Męki Chrystusa oraz motywy maryjne.
Wchodzimy do nawy głównej, która jest znacznie wyższa od naw bocznych. Krzyżowe sklepienie wszystkich naw wspiera się na toskańskich kolumnach i półkolumnach. Renesansowa kopuła oparta jest na ośmiobocznym tamburze, zwieńczona u góry piaskowcową galeryjką latarni. Wnętrze kopuły oświetlają cztery okna rozetowe. Całe sklepienie zdobi polichromia (1904-1914) -dzieło Władysława Drapiewskiego, przedstawiająca m.in. „Nauczanie Chrystusa”, „Zmartwychwstanie”, „Drogę Krzyżową”, „Ucztę w Kanie”.
Pod północną wieżą katedry, za ręcznie kutą kratą znajduje się Kaplica Królewska. Pośrodku kaplicy umieszczono klasycystyczny sarkofag zaprojektowany przez Zygmunta Vogla w 1825r., wykonany z czarnego marmuru. Na płycie umieszczono insygnia władzy królewskiej – koronę, miecz i berło. Sarkofag kryje w sobie doczesne szczątki władców Polski: Władysława Hermana, Bolesława Krzywoustego i 15 książąt mazowieckich. W lewej nawie bocznej znajdują się dwa marmurowe ołtarze: św. Stanisława ze Szczepanowa i Serca Jezusowego. Obok barokowa chrzścielnica z marmuru z XVIII w. Nawę zamyka ołtarz Matki Boskiej Mazowieckiej z 1643r., wykonany z włoskiego marmuru. Naprzeciw ołtarza znajduje się późnorenesansowy pomnik, z czarnego marmuru ufundowany zm. w 1627 r. biskupowi płockiemu Hieronimowi Cieleckiemu. W nawie lewej znajdują się nagrobki i epitafia dostojników kościelnych: renesansowy nagrobek zm. w 1549 r. bpa Jakuba Buczackiego, marmurowa tablica z płaskorzeźbami dwóch kanoników – Mikołaja i Jana Czombskich z 1613 r. Piaskowcowa tablica poświęcona wójtowi mąkolńskiemu – Stanisławowi Kaleckiemu i jego żonie Annie z 1568 r. Do lewej nawy przylega kaplica Najświętszego Sakramentu z marmurowym ołtarzem w stylu romańskim. W prezbiterium w najbardziej reprezentacyjnej części katedry, znajduje się renesansowy ołtarz główny wykonany z marmuru w latach 1901-1903. W prezbiterium znajdują się stalle kanoniczne oraz tron biskupi wykonany w latach 1906-1910. Prawa nawa boczna zamknięta jest od wschodu najstarszym ołtarzem katedry Pana Jezusa Ukrzyżowanego z ok. 1600 r., zbudowany został z marmuru i alabastru. Na wprost tego ołtarza znajduje się grobowiec przedstawiający leżącą postać zm. w 1617 r. wojewody płockiego Stanisława Krasińskiego z Krasnego. Na południowej stronie nawy usytuowana jest piaskowcowa płyta nagrobna – Jana Brzozowskiego z 1539 r. Nad nią barokowy nagrobek z czarnego marmuru – przedstawiający biskupa Stanisława Łubieńskiego zm. w 1640 r. Dalej znajduje się nagrobek bpa Piotra Dunin-Wolskiego zm. w 1590 r. Do nawy bocznej przylega kaplica św. Zygmunta, patrona Płocka. Na lewej ścianie kaplicy znajduje się marmurowy nagrobek bpa Konstantego Plejewskiego zm. w 1838 r. Po przeciwnej stronie wmurowano mosiężną płytę, poświęconą arcybiskupowi Antoniemu Julianowi Nowowiejskiemu, zamordowanemu w 1941r. w obozie hitlerowskim w Działdowie.
W prawej nawie znajdują się dwa marmurowe ołtarze: św. Stanisława Kostki z 1909 r. i św. Teresy z 1930 r. Od zachodu prawą nawę zamyka Kaplica Świętej Rodziny. W kaplicy znajduje się barokowy ołtarz z wielobarwnego marmuru, z kopią obrazu Sacra Famiglia- Pompeo Batoniego z XVIII w.
Pod południową wieżą znajduje się w kaplicy dwukondygnacyjny renesansowy pomnik Andrzeja Sierpskiego, wojewody rawskiego i starosty płockiego zm. w 1572 r. oraz jego żony Katarzyny zm. w 1566 r. Kaplica poświęcona jest pamięci płocczan poległych i pomordowanych w II wojnie światowej. Nad kruchtą znajduje się chór muzyczny z 68-głosowymi 4 wahadłowymi organami z 1907 r.
Na wznoszącej się nad Wisłą Górze Tumskiej pierwsze osiedla ludzkie powstały jeszcze przed naszą erą. We wczesnym średniowieczu było to sanktuarium pogańskie, gród i osada, pierwszy kościół (rotunda preromańska) wzniesiono w czasach Bolesława Chrobrego, w XII w. zaś powstało tu biskupstwo. Tu rezydowali Władysław Herman i Bolesław Krzywousty – Płock był wówczas faktyczną stolicą Polski. W 1180r.powstała tutaj najstarsza w Polsce szkoła, której tradycje kultywuje obecnie LO im. Stanisława Małachowskiego. W 1237r. Płock otrzymał prawa miejskie. Był stolicą księstwa, później województwa. Przeszedł zniszczenia najazdu szwedzkiego, mieszkańcy brali aktywny udział w powstaniu styczniowym. W XIX w. miasto rozwinęło się gospodarczo, kwitło życie kulturalne i umysłowe. W 1820 r. powołane zostało Towarzystwo Naukowe Płockie jako pierwsza tego typu placówka w Polsce. W 1897 r. urodził się w Płocku Władysław Broniewski. Lata ostatniej wojny przypomina wiele miejsc pamięci narodowej.
Na wzgórzu tumskim przed fasadą katedry widać na trawniku zarys murów preromańskiej rotundy. Obok wspaniały punkt widokowy na dolinę Wisły i tereny za rzeką. Płocka katedra jest najstarszym obiektem sakralnym na Mazowszu, powstała w 1. 1134-44, pierwotnie romańska, przebudowana w gotyku, później w stylu renesansowym, a ostatni raz w 1. 1901-03. Do katedry prowadzi neorenesansowy portal, a w kruchcie jest kopia Drzwi Płockich wykonanych w Magdeburgu w 1152 r. Oryginał znajduje się w Nowogrodzie Wielkim w Rosji. W lewej wieży kaplica królewska ze szczątkami Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego.
Obok stoi zespół budowli d. zamku i opactwa Benedyktów, m.in. dwie gotyckie wieże : Szlachecka i Zegarowa. Są tu też romańskie partie murów.
Ze wzgórza Tumskiego ul. Tumska wyprowadza na pl. Narutowicza otoczony klasycystyczną zabudową. Całą zach. pierzeję zajmuje dawny pałac biskupi. Pod numerem 8 jest gmach Towarzystwa Naukowego Płockiego – widać fragmenty murów z XV w. Przed klasycystycznym budynkiem dawnej wartowni (odwachu) znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza.
U zbiegu ul. Teatralnej i Małachowskiego stoi zespół budynków LO im. S. Małachowskiego („Małachowianka”). Najstarsze fragmenty murów pochodzą z wczesnego gotyku. Przy ul. Piekarskiej kościół paraf. Św. Bartłomieja, pierwotnie gotycki z 1356 r. po przebudowie barokowy. Przy Starym Rynku klasycystyczny ratusz wzniesiony w 1. 1824-28 wg proj. Jakuba Kubickiego. Z nowszych obiektów często odwiedzana jest przez turystów neogotycka katedra Kościoła Starokatolickiego Mariawitów powstała w latach 1911-13.
Zabytków architektury jest w Płocku więcej, m.in. kościoły i klasztory, klasycystyczne rogatki miejskie, neogotyckie i secesyjne kamienice, spichlerze na skarpie nad Wisłą. Szczególnie dużo jest zabytków klasycystycznych z XIX w.