Wycieczka ”Szlakiem Kronenbergów po Kujawach”.

”Tekstem i obrazem” – Muzeum Etnograficzne.

15 stycznia 2013 r. w ferie zimowe zorganizowaliśmy wycieczkę ”Szlakiem Kronenbergów po Kujawach” oraz odwiedziliśmy Muzeum Etnograficzne, gdzie obejrzeliśmy wystawę zatytułowaną ”Tekstem i obrazem. Reklamy firm włocławskich do 1939 r.”. Współcześnie reklama to potężna branża przemysłowa podniesiona do rangi sztuki korzystająca bez ograniczeń ze wszystkich możliwych form i środków przekazu, ”dotarcia” do klienta. Wówczas była to przede wszystkim prasa. Oglądając dawne reklamy odbyliśmy swoistą podróż w czasie po ulicach Włocławka poznając życie gospodarcze miasta na przełomie XIX i XX w. Zobaczyliśmy jakie były trendy w gospodarce, jak upływający czas kształtował modę, nawyki i zwyczaje konsumpcyjne, jak słowem i obrazem zachęcano włocławian do kupowania określonych towarów, w tym właśnie sklepie. Warto tutaj dodać, iż nie tylko prasa zarabiała na reklamie, ale również wszelkie publikacje o mieście, a zwłaszcza przewodniki były okazją do promowania rodzimego handlu i przemysłu.

Druga zasadnicza część naszej wycieczki także dotyczy gospodarki i sztuki, albowiem zainteresowały nas dzieje fortuny Kronenbergów i zabytkowe założenia pałacowo-parkowe w Brzeziu i Wieńcu. Nazwisko Kronenberg to pionierski okres rozwoju stosunków kapitalistycznych w Kongresówce, natomiast pałace, które wybudowali na Kujawach to wspaniały przykład architektury rezydencjonalnej w stylu historyzmu [eklektyzm], w otoczeniu wspaniałej zieleni. Pałace te znajdują się w bliskim sąsiedztwie naszego miasta i poprzez ich historię i sztukę ”dotykamy” najważniejszych wydarzeń dotyczących historii gospodarczej Polski, poznajemy ”bohaterów nieromantycznych”, którzy budowali fundamenty gospodarki rynkowej. Poprzez postać wielkiego Leopolda Kronenberga poznajemy jego konkurenta w interesach Jana Blocha ”króla polskich kolei”- twórca i budowniczy ”Drogi Żelaznej Fabryczno-Łódzkiej”- krótkiej, ale dla rozwoju Łodzi niezwykle istotnej. Wycieczka ta i dzieje rodu Kronenbergów jest dopełnieniem modułu naszego programu, który wcześniej zrealizowaliśmy zajmując się rozwojem kapitalizmu na ziemiach polskich z perspektywy industrializacji przemysłowej Łodzi i Włocławka w XIX w.

Majątek Kronenbergów to największa polska fortuna w XIX wieku! Majątek Karola Wilhelma Scheiblera, najbogatszego przemysłowca w Łodzi, szacowano w 1881 r. na ponad 14 milionów rubli, co stawiało go w kręgu najzamożniejszej burżuazji Królestwa Polskiego. Jej najwybitniejszy przedstawiciel – znany przemysłowiec i finansista warszawski – Leopold Kronenberg zdobył fortunę ocenianą w 1878 r. na ponad 20 milionów rubli. W Łodzi było wielu milionerów, ale nikt się takiej fortuny jak Scheibler [1820 1881] nie dorobił. Jego główny konkurent Izrael Kalmanowicz Poznański uzyskał majątek oceniany na 11 milionów rubli.

Zamiast krótkiego biogramu Leopolda Kronenberga [1812-1878], zaprezentujemy kilka refleksji poświęconych jego działalności w związku z publikacją Andrzeja Żora, wydanej przez Wydawnictwo Naukowe PWN w 2011 r. zatytułowanej ”Kronenberg. Dzieje fortuny”.

„Wiek XIX w historii Polski to nie tylko okres powstań narodowych. To także czas narodzin nowoczesnej gospodarki i społeczeństwa. Szlachta w ograniczonym stopniu uczestniczyła w tym procesie, dlatego ciężar rozwoju przemysłu, bankowości czy ubezpieczeń wzięli na siebie ludzie z niższych warstw społecznych. Ważną rolę odegrali przedsiębiorcy pochodzenia żydowskiego, zwłaszcza Leopold Kronenberg. Liczba i skala przedsięwzięć, w które Kronenberg z sukcesem się angażował, budzi podziw: fortunę zbił na produkcji tytoniu, aktywnie działał na polu finansowym, zakładając Bank Handlowy, inwestował w przemysł cukrowniczy i górniczo-hutniczy. Z racji mocnej pozycji w życiu gospodarczym kraju wszedł w skład lokalnych agend rządowych, towarzystw i instytucji, zyskał także poważanie na dworze carskim w Petersburgu.

Kronenberg dążył nie tylko do pomnażania swojego majątku. Mawiał: wielu jest gotowych oddać życie za Polskę, ale niewielu może wskazać jej drogę. Choć na wskroś był pozytywistą, było w nim coś z romantyka. Najlepszym przykładem jego zaangażowanie we wspieranie obozu Białych podczas Powstania Styczniowego, którego 150. rocznicę obchodzimy w tym roku [1863-2013]”. Tomasz Bohun, Mówią Wieki 6/2012 r. „Kim był Leopold Kronenberg? Wizjonerem, rzutkim i pełnym pomysłów przedsiębiorcą, finansistą, kapitalistą w pełnym tego słowa znaczeniu, ale także filantropem. Był też wielkim patriotą, który patriotyzm rozumiał jako budowę podstaw gospodarczych funkcjonowania polskich ziem, znajdujących się pod zaborem rosyjskim”. Sławomir S. Sikora, Prezes Zarządu Banku Handlowego w Warszawie S.A.

„Leopold Kronenberg, założyciel Banku Handlowego i Szkoły Handlowej, prekursorki dzisiejszej SGH. Kronenberga nie bez przyczyny uznaje się za jednego z głównych twórców polskiego kapitalizmu. Uczestniczył on bowiem praktycznie we wszystkich znaczących przedsięwzięciach gospodarczych i społecznych XIX stulecia”. W 1868 r. Kronenberg otrzymał dziedziczne szlachectwo i przyjął herb ”Strugi”, natomiast jego brat Henryk Andrzej lekarz, teść Jana Blocha otrzymał także dziedziczne szlachectwo w 1875 r. [herb Koroniec]. Najmłodszy syn Leopold Julian wszedł w szeregi arystokracji w 1893 r., któremu cesarz Aleksander III nadał tytuł barona cesarstwa rosyjskiego. W 1871 r. w sercu Warszawy Leopold Kronenberg wybudował wspaniały pałac pełen przepychu i nowoczesnych rozwiązań za astronomiczną kwotę miliona rubli. Rezydencja miała charakter symboliczny, podobne materialne symbole sukcesu społecznego wyrosły, m.in. w XIX- wiecznej Łodzi, w szczególności ”łódzki Luwr”. Poprzez fakt wystawienia nowej siedziby Kronenberg wszedł do grona najwybitniejszych obywateli Królestwa, stał się ważną personą, a zarazem twórcą historii miasta. Najbogatszy finansista i przemysłowiec w kraju, polityk, działacz społeczny, wybitna osobistość powstania narodowego, chrześcijanin i szlachcic wznosił pomnik swej wielkości.

Trzej synowie Leopolda Kronenberga nie odziedziczyli po ojcu talentu do ”pomnażania pieniędzy” i rodzinne imperium powoli się kurczyło. Dobiegł końca pewien etap rozwoju gospodarki kapitalistycznej [monopole i koncesje]. Stopniowo doszło do tego, że Kronenbergowie zostali przede wszystkim z dobrami ziemskimi na Kujawach, które za czasów świetności były co najwyżej reprezentacyjnym dodatkiem do ich fortuny. Wnuk wielkiego Leopolda Kronenberga, Leopold Jan zmarł na emigracji w Los Angeles w 1971 r. Pamiątki rodzinne przekazał testamentem Muzeum Miasta Stołecznego Warszawy.

Wieniec – wieś w powiecie włocławskim, w odległości 8 km. od Włocławka do 1796 r. własność biskupów kujawsko-pomorskich. W 1868 r. majątek ziemski nabył bankier warszawski Leopold Kronenberg. Nowy właściciel kompleksu dóbr na Kujawach wybudował szosę Wieniec-Brzezie oraz most na Zgłowiączce. Kronenbergowie wybudowali pod koniec XIX w. również eklektyczny pałac o cechach renesansu włoskiego, który zaprojektował Artur Goebel. W 1904 r. poszerzono i zaprojektowano park wokół rezydencji, w którym znajduje się neogotycki pałacyk zbudowany przez wcześniejszych właścicieli owych dóbr Miączyńskich. Do 2006 r. w pałacu funkcjonował szpital przeciwgruźliczy jako Oddział Szpitala Wojewódzkiego we Włocławku. Obecnie Urząd Marszałkowski planuje w wienieckim pałacu utworzyć Centrum Szkoleniowo-Kongresowe, najpierw jednak rezydencję czeka gruntowny remont. Wnętrza pałacu są zdewastowane i przekształcone, w zasadzie nie zachowały się żadne stylowe sale, również i elewacja wymaga odnowienia. Rezydencja na zewnątrz wygląda imponująco zwłaszcza w otoczeniu wiekowego drzewostanu. Po wyremontowaniu pałac stanie się prawdziwą perełką architektoniczną doskonale wkomponowaną w zieleń parku. Pałac Kronenbergów w Wieńcu to idealne miejsce jako centrum dialogu i kontemplacji.

Baron Leopold Kronenberg pośrednio przyczynił się do powstania uzdrowiska Wieniec Zdrój. Po uzyskaniu od władz rosyjskich koncesji na badania geologiczne w swoich dobrach, w 1907 roku doszło do odkrycia źródła siarczano-wapiennego. We Wieńcu baron oraz jego goście korzystali z kąpieli leczniczych, natomiast Kronenberg sprzeciwił się idei utworzenia tam uzdrowiska. Dopiero z inicjatywy majora Stanisława Smolki niedaleko Wieńca na terenie lasów państwowych w 1922 roku dowiercono się do źródła, rok później powstała spółka, która wydzierżawiła działkę od Departamentu Lasów Państwowych w Ministerstwie Rolnictwa i tak powstało nowe uzdrowisko Wieniec Zdrój. Dzisiaj uzdrowisko Wieniec Zdrój [woda źródlana, borowiny i mikroklimat lasów sosnowych] przeżywa renesans dzięki działaniom inwestycyjnym Pana Krzysztofa Grządziela: wybudowano nowoczesną bazę hotelową, leczniczą, rekreacyjną oraz stworzono park, wyremontowano wcześniej powstałe obiekty.

Brzezie 12 km. od Włocławka w XIX w. własność Miączyńskich, następnie Kronenbergów. Nowi właściciele w 1873 r. wznieśli piękny eklektyczny pałac, typowy przykład tzw. kostiumu francuskiego [synteza renesansu z manieryzmem] zaprojektowany przez Artura Goebla, powstał także okazały park wokół rezydencji. Obecnie w pałacu mieści się Wielofunkcyjna Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza. W rezydencji do dzisiaj zachowały się ślady świetności jej wnętrz: sztukaterie, ozdobne futryny, kominek z herbem, itd. Wokół pałaców zachowały się XIX – wieczne obiekty zespołu folwarcznego. Młodzież koła historycznego przygotowała fotoreportaż i zaprezentowała biogram Leopolda Kronenberga. O ile samorząd nie będzie w stanie udźwignąć inwestycji związanej z remontem i utrzymaniem pałaców Kronenbergów w Brzeziu i Wieńcu jedynym rozsądnym rozwiązaniem jest sprzedaż owych nieruchomości prywatnemu inwestorowi. Nowa funkcja dla owych obiektów, np. hotel, w pobliżu realizowanej autostrady A1, to szansa na ich odrestaurowanie pod warunkiem znalezienia nowego obiektu dla niezwykle potrzebnej placówki w Brzeziu.

Poprzez Miączyńskich, od których Leopold Kronenberg zakupił dobra ziemskie na Kujawach docieramy do historii elit społecznych I RP oraz historii pierwszego komunalnego cmentarza we Włocławku przy Zielonym Rynku. Tym, który zapewnił awans społeczny szlacheckiej rodziny Miączyńskich do grona magnaterii był Atanazy Miączyński [1639-1723]. Darzyli go sympatią zarówno Jan III Sobieski oraz August II Mocny. Pozostawił po sobie 426 wiosek oraz 22 miasta, co zapewniło rodowi silną pozycję ekonomiczną i trwanie pośród najbardziej znanych rodów I Rzeczypospolitej. Piastował kolejno wiele ważnych urzędów: łowczy wielki koronny, podskarbi nadworny koronny i wojewoda wołyński. Walczył z Turkami, m.in. pod Chocimem, Wiedniem, Parkanami, Lwowem. Cesarz Leopold za waleczność mianował go dziedzicznym hrabią Cesarstwa.

Mieczysław hrabia Miączyński [1818-1887] kompozytor, etnograf i wydawca ”Kujawiaków” sprzedał dobra Kronenbergowi w 1860 r. Hrabia Mieczysław zmarł w 1887 roku i został pochowany we Włocławku na cmentarzu komunalnym przy Zielonym Rynku, w okresie II RP plac generała J. H. Dąbrowskiego. Cmentarz ów zamknięto w 1893 r., a następnie zlikwidowano w 1929 r. Szerzej o włocławskich nekropoliach na stronie internetowej koła historycznego [patrz WŁOCŁAWEK VII].

Źródła: Wikipedia; Dzieje cmentarza miejskiego wyznań chrześcijańskich przy Zielonym Rynku we Włocławku, Tomasz Wąsik [w:] Rocznik muzealny t. XIV, MZKiD, Włocławek 2012.