Mała architektura sakralna cz. I

Kapliczki i krzyże przydrożne we Włocławku

Kapliczki i krzyże przydrożne są nieodłącznym elementem krajobrazu polskiego, choć występują też w innych krajach europejskich. Geneza pojawienia się tego zjawiska kulturowego w krajobrazie Polski i Europy nie jest dokładnie znana. Wskazuje się na kilka źródeł jego pochodzenia: antyczna Grecja i Rzym, kultura wczesnochrześcijańska lub jako relikt czasów pogańskich. Kapliczki i krzyże przydrożne są przejawem ludowej – lokalnej religijności. Tradycja budowania kapliczek w Polsce jest nadal żywa, ciągle wznoszone są obiekty tego typu. Podobna sytuacja dotyczy krzyży przydrożnych, które w naszym kraju często stawia się przy drogach dla upamiętnienia tragicznej śmierci w wypadkach drogowych. Celem artykułu jest przedstawienie pełnego zestawienia kapliczek i krzyży przydrożnych z terenu naszego miasta. W sumie doliczyliśmy się 34 kapliczek i krzyży mając świadomość, że lista może być niepełna. Wszelkie informacje na temat pominiętych w spisie kapliczek i krzyży prosimy wysłać na adres knh@tlen.pl, celem uzupełnienia inwentaryzacji. Kapliczki i krzyże przydrożne stanowią materialny (sztuka sakralna) i duchowy (religijność) wymiar naszej kultury, a stan ich zachowania odzwierciedla przywiązanie lokalnej społeczności do tradycji i wiary. Tradycja zaś i wiara określają tożsamość zbiorowości i jej związek z małą ojczyzną. Taka sytuacja definiuje „kod genetyczny” danej społeczności, która nie ma problemu z określeniem siebie. „Kapliczki i krzyże przydrożne są symbolami religijności wiejskiej przesiąkniętej mądrą tradycją, ale i przesądem. Należy pamiętać, że przez wiele lat były miejscem spotkań modlitewnych mieszkańców wsi. Tworzyły nastrój majowych wieczorów. Przed kapliczką, krzyżem zdejmowano czapkę i robiono znak krzyża. Małe świątynie pachniały bzem, polnymi kwiatami. Pozostały świadectwem kultury materialnej i duchowej naszych przodków. Są naszym skarbem narodowym. Budowano je ku czci Jezusa Frasobliwego, Matki Boskiej, świętych patronów chroniących przed  zarazą i żywiołami, prosząc o łaskę i opiekę”. Kapliczki mamy drewniane i murowane, w formie groty z kamienia, wolnostojące formy architektoniczne lub małe skrzynki drewniane zawieszone na słupie lub drzewie. Wznoszono je przy drogach lub rozdrożach w celach wotywnych, dziękczynnych, obrzędowych lub innych. Krzyże stawiano by uczcić jakieś ważne wydarzenie, dla podkreślenia przywiązania do wiary przodków, w podzięce za uratowanie życia czy doznane łaski. Kapliczki i krzyże wyznaczały granice wsi, parafii, miast, majątków, itd. Według profesora Wiktora Zina są „aktami strzelistymi polskiego krajobrazu”. Niektóre najstarsze zachowane kapliczki mają dwieście lat i więcej.

Skoro więc kapliczki i krzyże przydrożne są przejawem ludowej religijności, skąd zatem na terenie naszego miasta występują tak licznie. Odpowiedź jest bardzo prosta i ma związek z rozwojem terytorialnym Włocławka na przestrzeni dziejów. Rozwój średniowiecznego Włocławka był związany z handlem wiślanym, natomiast wiek XVI to złoty okres rozwoju miasta i wówczas nastąpiło jego pierwsze terytorialne rozszerzenie poza granice miasta lokowanego (Stare Miasto). Na podstawie decyzji właściciela miasta biskupa Stanisława Karnkowskiego do Włocławka dołączono tzw. Nowe Miasto, które współcześnie wyznaczają ulice: Zduńska, Przedmiejska, Piekarska, Królewiecka i wytyczono wówczas ulicę Wójtowską, dającą początek dzisiejszej  ul. 3 Maja. Warto dodać, iż przy ulicy Przedmiejskiej – dzisiaj jest to ścisłe centrum miasta, znajduje się kapliczka, która jeszcze w połowie XX wieku miała formę wolnostojącego obiektu architektonicznego. Dzisiaj kapliczka wkomponowana jest w fasadę frontową kamienicy powstałej tam pod koniec XX wieku. Ulica ta wykształciła się dopiero w I połowie XIX wieku i do tego czasu funkcjonowała poza obrębem zwartej zabudowy miasta (przed miastem). Obecny kształt kaplicy odbiega od pierwowzoru, ale możemy przyjąć z dużą dozą prawdopodobieństwa, iż jest pierwszą kapliczką, która znalazła się w granicach administracyjnych miasta. Pytanie brzmi, czy najstarszą?

Około 1850 r. przyłączono do Włocławka obszar położony na wschód od ul. Królewieckiej, były to tereny: Syberyjka, Kępiny, Grondy, Papieżka, Glinki, Kolanowszczyzna. W 1851 r. inkorporowano do miasta folwark rządowy Zazamcze, czyli tereny, których osią jest dzisiejsza ul. Wyszyńskiego. Kolejna ekspansja terytorialna miasta wiąże się z otwarciem kolei Warszawsko-Bydgoskiej w 1862 r. i przyłączeniem terenu: Kokoszka, Bularka, Łanieszczyzna, Rakutówek i Czerwonka. Specyfiką Włocławka, pod względem urbanistycznym i demograficznym w II poł. XIX w., była duża liczba osad ludzkich rozlokowanych wokół miasta i ich stopniowe inkorporowanie w związku z potrzebami rozwijającego się miasta na fali rozwoju stosunków kapitalistycznych w Kongresówce: industrializacja przemysłowa, uwłaszczenie chłopów, kolej żelazna i żegluga parowa. Tereny wiejskie, osady, peryferia miasta stawały się jego przedmieściami z typową dla takiego obszaru zabudową: chaty wiejskie, parterowe domy drewniane i murowane, budynki gospodarcze. Na terenach tych było dużo kapliczek i krzyży przydrożnych, które do dzisiaj w większości się zachowały często w niezmienionej formie. Kolejny etap rozwoju terytorialnego miasta to rok 1927, kiedy na mocy rozporządzenia rządowego przyłączono następujące tereny: Papieżka, Krzywe Błota, Słodowo, Lisek, Zazamcze, Rybnica, Świech, itd. oraz za Wisłą część gminy Szpetal. W 1964 r. z gromady Wieniec wyłączono obszar leśny przyłączając go do Włocławka i wybudowano tam szpital dzisiaj finansowany przez samorząd naszego województwa. Kolejna i ostatnia zmiana granic administracyjnych miasta miała miejsce w 1979 r. Przyłączono m.in. obszar Krzywa Góra, Michelin, Mielęcin, Łęg, Rózinowo, Rybnica, itd. Kolejne kapliczki i krzyże przydrożne wzbogaciły krajobraz kulturowy Włocławka. Określenie wieku kapliczek i krzyży przydrożnych znajdujących się na terenie miasta jest zadaniem niezwykle skomplikowanym. Próba datowania ich na podstawie stanu i formy nic pewnego nie wnosi ponieważ może to być kolejna kapliczka w tym samym miejscu. Były i takie sytuacje, że kapliczkę lub krzyż trzeba było przenieść w inne miejsce, zazwyczaj nieodległe w stosunku do pierwotnego założenia. Data powstania wsi lub osady jest pewniejszą wskazówką dotyczącą datowania obiektu, ale też niczego nie rozstrzyga. Poznanie lokalnej historii i tradycji, rozmowa z proboszczem, parafianami może coś wnieść w kwestii datacji. Kwerenda w archiwum i bibliotece to kolejny etap poszukiwań. Na pewno zebranie oraz analiza wszystkich informacji może nam pomóc w sprawie ustalenia czasu powstania obiektu. Niekiedy na pomniku sztuki sakralnej są napisy dotyczące fundatora i data jego powstania albo renowacji. Dzisiaj często widzimy przy kapliczkach i krzyżach przydrożnych palące się znicze i świeże kwiaty. W przeszłości i obecnie kapliczki i krzyże są żywym miejscem kultu religijnego, są zadbane i wciąż stanowią ważny punkt odniesienia dla lokalnej społeczności. Kościoły i „małe świątynie” wyznaczają rytm życia każdej parafii.

Kolejność alfabetyczna wg ulic

Literatura:

Oblicza miasta Włocławka w kartografii i ikonografii na przestrzeni XIX i XX wieku, Marian Cieślak, Tomasz Wąsik, Włocławek 2007

Włocławek na starej fotografii, Andrzej Winiarski,Włocławek 2009

Statystyka Włocławka Wiek XIX i Początek XX wieku, Wiesław Wróblewski