Kujawski Szlak Ewangelicki-wycieczka

W ramach Kujawskiego Szlaku Ewangelickiego 14 maja 2016 r. odwiedziliśmy Mursk i Smólnik, miejscowości położone niezwykle malowniczo na obszarze Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego. Początki osadnictwa na ziemiach polskich dotyczą kolonizacji na prawie niemieckim datowaną od XIII wieku i lokacją miast i wsi na prawie magdeburskim, lubeckim i chełmińskim. W XIII stuleciu zapoczątkowany został przełom cywilizacyjny w Polsce, utrwalony w okresie jesieni średniowiecza. Kolejna fala gości z Europy Zachodniej, w tym z krajów Rzeszy napłynęła do Rzeczypospolitej w okresie reformacji i dotyczyła zarówno katolików jak i protestantów.

Polska państwem bez stosów, termin ten do historii wprowadził wybitny znawca kultury staropolskiej, wybitny w skali Europy znawca reformacji i kontrreformacji, zmarły w 2016 roku profesor Janusz Tazbir. Z tego samego kierunku już w średniowieczu dotarli do Polski Żydzi. Pierwszym znanym Żydem, który dotarł do Polski był kupiec i dyplomata Ibrahim ibn Jakub. W X wieku podróżnik przybył na dwór Mieszka I do Gniezna. Do kraju nad Wisłą przybywali też licznie artyści, uczeni, ludzie czynu, m.in. z Italii, krajów Rzeszy, Niderlandów, zapraszani przez królów, możnych i patrycjat.

Wśród licznych gości, którzy na stałe lub tylko czasowo zaszczycili nasz kraj swoją obecnością warto wymienić kilka nazwisk: biskup Jordan, Gall Anonim, Wit Stwosz, Kallimach, Decjusz, Boner, Padovano, Tylman z Gameren i wielu innych. Ich praca ubogaciła nasz kraj. Polska aż do połowy XVII wieku była atrakcyjnym krajem dla licznych Europejczyków jako kierunek migracji ze względów religijnych, politycznych i ekonomicznych. W XVII wieku na Podlasiu osadzono Tatarów zwanych potocznie Lipkami, których potomkowie do dzisiaj tam mieszkają [Bohoniki i Kruszyniany]. Na południowo-wschodnich rubieżach i obszarach Rzeczypospolitej w okresie staropolskim osiedlali się licznie Ormianie i Grecy [Kamieniec Podolski, Brzeżany Sieniawskich, Brody Koniecpolskich, Lwów, Żółkiew, Zamość].

Na przełomie XIX i XX wieku to właśnie w Kongresówce schronienie znaleźli liczni Żydzi przed pogromami, które miały miejsce na wschód od rzeki Bug w granicach imperium rosyjskiego, m.in. na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na tereny Królestwa Polskiego przybyła wówczas liczna rzesza Żydów zwanych potocznie litwakami. Wielu z nich osiedliło się w Łodzi, na przykład Chaim Mordechaj Rumkowski w latach 1940-1944 dyktator getta łódzkiego „małego, autonomicznego żydowskiego państewka” w sercu nazistowskiej Europy. W XIX wieku narodziła się wielkomiejska, kosmopolityczna Łódź, przemianowana przez Niemców w okresie okupacji na Litzmannstadt. Kraj nasz przemierzały tabory cygańskie.

To właśnie II wojna światowa zniszczyła pluralistyczny wymiar etniczny i kulturowy naszego kraju: Niemcy wymordowali Żydów i Romów, natomiast sami uciekli przed Armią Czerwoną lub zostali wysiedleni na mocy decyzji Wielkiej Trójki. Terytorium Polski „przesunięto” na Zachód. Po wojnie sprawy dotyczące mniejszości narodowych zostały przez państwo polskie uregulowane na podstawie umów bilateralnych z sąsiadami, w ramach ONZ i stosownego zapisu konstytucyjnego. Pozostały świadectwa kultury materialnej, bardzo nieliczne zachowane kirkuty [np. Łódź, Szczebrzeszyn], zebrane i uratowane macewy [lapidaria] i synagogi [np. Lubraniec, Tykocin], nieliczne zachowane cmentarze ewangelickie, zbory, cerkwie oraz wspomnienia.

Metryka osadnictwa ewangelickiego [niemieckiego] na Kujawach sięga końca XVIII wieku, w szczególności po drugim rozbiorze Polski w 1793 r., kiedy ziemie te znalazły się pod panowaniem Królestwa Pruskiego. Natomiast datę końcową obecności Niemców na Kujawach wyznacza rok 1945, klęska III Rzeszy i ucieczka potomków osadników niemieckich przed Armią Czerwoną na Zachód.

Pozostałe po ewangelikach materialne ślady ich obecności zostały w większości przejęte i zagospodarowane lub zaniedbane, a nawet zdewastowane i są rozproszone na terenie nie tylko Kujaw. W szczególności tragiczny los spotkał cmentarze, gdy zabrakło społeczności ewangelickiej, uległy dewastacji i zapomnieniu, wciąż pozostając miejscem sakralnym, materialnym świadectwem bogatej historii Kujaw. Dzięki staraniom Fundacji Ari Ari, samorządu terytorialnego i rozwoju świadomości europejskiej lokalnej społeczności możemy dzisiaj z wielkim szacunkiem pochylić się nad wspólnym dziedzictwem kultury europejskiej. Mamy pełną świadomość, jak wielki wkład w rozwój naszego kraju wnieśli przybysze, którzy osiedlali się w Polsce na przestrzeni wieków.

W Mursku zachował się ceglany fragment bramy cmentarnej oraz dziewięć pomników nagrobnych. W najstarszej części cmentarza komunalnego w Smólniku zachowały się dość liczne ewangelickie pomniki nagrobne w większości zdekompletowane. Bogactwem duchowym i materialnym Rzeczypospolitej była jej kulturowa różnorodność, która stanowiła o jej wartości, natomiast siłą przyciągania była demokracja szlachecka i tolerancja.