Festung Leslau 1944/45 – wycieczka

Szlakiem niemieckich fortyfikacji w okolicach Włocławka


W sobotę 16 maja 2015 roku z okazji 70. rocznicy zakończenia II wojny światowej w Europie zorganizowaliśmy wycieczkę ”Szlakiem niemieckich fortyfikacji w okolicach Włocławka”. Data 8 maja 1945 rok to dla Europy koniec wojennego koszmaru i hitlerowskiej eksterminacji, ale też początek sowieckiej okupacji i komunistycznej dominacji w tej części Starego Kontynentu, która na mocy ustaleń z Teheranu i Jałty znalazła się w sowieckiej strefie wpływów. Dla nas to data i rocznica pełna goryczy i rozczarowania oraz poczucie, że po raz kolejny Polska została zdradzona i oszukana.

Rok 1944 to dla Niemców cała seria klęsk i porażek. Katastrofa Grupy Armii Mitte na Białorusi to najbardziej spektakularna klęska Wehrmachtu na froncie wschodnim. W ramach operacji ”Bagration” Armia Czerwona dotarła w sierpniu nad środkową Wisłę i wstrzymała natarcie na rozkaz Stalina po wybuchu Powstania Warszawskiego. Na Zachodzie alianci zwyciężyli w Normandii i zajęli w sierpniu Paryż. Front nieubłaganie zbliżał się do granic Reichu, pomału kurczyła się ”Festung Europa”. W II połowie 1944 roku sytuacja na froncie ustabilizowała się, zwłaszcza na środkowym odcinku frontu wschodniego w Polsce.

Okupanci zakładali, że o Kujawy, wcielone w 1939 roku przez Hitlera do Rzeszy, stoczą zacięte boje. Realizując te plany Niemcy przekształcili Włocławek w twierdzę, budując wokół niego system umocnień. Powstała sieć linii obronnych jakie Niemcy wybudowali wzdłuż Wisły i na zachód od niej. Poza tym ważniejsze strategicznie miasta jako obszary umocnione zostały otoczone pierścieniem umocnień, m.in. Włocławek ważny ze względu na most na Wiśle. W lipcu 1944 roku namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraj Warty Gauleiter Arthur Greiser wydał polecenie o budowie umocnień i ewakuacji ludności niemieckiej. Kraj Warty został utworzony z ziem polskich [Włocławek – niemiecka nazwa Leslau i Kujawy, Wielkopolska i ziemia łódzka] wcielonych do Rzeszy w 1939 roku. Prace fortyfikacyjne realizowano do stycznia 1945 roku, zmuszając ludność polską do niewolniczej pracy w warunkach ekstremalnych. W krótkim czasie [pół roku] pobudowano cały system umocnień polowych przy niewielkim zaangażowaniu sił i środków: okopy, rowy przeciwczołgowe, transzeje i bunkry ziemne oraz betonowe.

Umocnienia te są przykładem dobrej sztuki fortyfikacyjnej i doskonałego wykorzystania terenu oraz dowodzą dużych umiejętności niemieckiego dowództwa na poziomie planowania taktycznego i strategicznego. Fortyfikacje stworzone wokół Włocławka w II połowie 1944 roku tworzyły pas w kształcie okręgu o promieniu 12 kilometrów. W pasie tym oprócz fortyfikacji ziemnych znajdowało się 120 bunkrów betonowych. Twierdza Włocławek była przygotowana do obrony okrężnej, zdolnej do powstrzymania atakujących wojsk sowieckich po obu stronach Wisły. Oczywiście fortyfikacje te ze względu na ograniczony czas i środki jakimi dysponowali Niemcy nie mają nic wspólnego z takimi umocnieniami w stylu linii Maginota, Zygfryda, Wału Atlantyckiego czy nawet MRU. Bunkry betonowe, m.in. wokół Włocławka były małe typu Ringstand 58 c zwane potocznie Tobrukami. Przykładem doskonałego wkomponowania w terenie ”Tobruków”, w ramach których można prowadzić obronę okrężną [przedpole i zapole schronu] zintegrowane z umocnieniami ziemnymi [okopy i rowy przeciwczołgowe] są okolice jeziora Radoszyn. Na szczycie wzniesienia polodowcowego [3 bunkry], między jeziorem Radoszyn a jeziorem Żółwim [1 schron] oraz ”Piekielna Góra” [ 2 tobruki] i w pobliżu kolejne wzniesienie [4 tobruki].

Kolejny bunkier znajduje się w Józefowie przy drodze w kierunku do Modzerowa. Oglądając te nieliczne [niektóre zasypane] spośród ponad 100 znajdujących się wokół Włocławka wybraliśmy te schrony, które są znane opiekunowi KNH, do których jest łatwy dostęp i są położone w pięknych okolicach Parku Gostynińsko-Włocławskiego. Przy okazji poznawania fortyfikacji obejrzeliśmy cztery pomniki przyrody zlokalizowane przy ulicy Granicznej na terenie P.O.D. ”Wiosenka” [dąb], w okolicach jeziora Rybnica przy drodze do Józefowa [140 letnia sosna z kapliczką, wysokość 20 m, obwód pnia 275 cm, Leśnictwo Rybnica] oraz w okolicach jeziora Widoń: 170 letnia sosna, 23 m wysokość, obwód pnia 250 cm, Leśnictwo Wikaryjskie oraz 160 letni dąb szypułkowy, wysokość 27 m, obwód pnia 450 cm, Leśnictwo Rybnica.

Na szczęście dla Włocławka i okolic gdy w styczniu 1945 roku ruszyła kolejna wielka ofensywa wojsk sowieckich rozwój wydarzeń oraz możliwości obronne Wehrmachtu spowodowały, iż Niemcy wycofali się na Zachód, a miasto bez walki zostało zajęte 20 stycznia 1945 r. przez oddziały 65 Brygady Pancernej Armii Czerwonej. Niemcy wycofując się zdążyli wysadzić most na Wiśle.

Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy jest sam w sobie mega atrakcją turystyczną, gdzie obok walorów przyrodniczych warto także pokazać obiekty historyczne, np. architekturę obronną związaną z II wojną światową. Piekielna Góra [99,4 m n.p.m.] gdzie znajduje się wieża przeciwpożarowa [30 m] to doskonałe miejsce na stworzenie parku przyrodniczo-historycznego i jest to zadanie, które może zrealizować wspólnie Nadleśnictwo Włocławek i Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej. Wieżę obserwacyjną można z powodzeniem wykorzystać jako wieżę widokową z wysokości której roztacza się fenomenalna panorama na okoliczne lasy i jeziora. Kolejny atut to niezwykle bogato ukształtowany teren polodowcowy w okolicy wieży, wspaniała przyroda [konwalie] i wreszcie ścieżka historyczna: odkopane i oświetlone schrony-tobruki [sześć obiektów], tablice-opisy historyczne.

GWPK [38950 ha, 47 gatunków ssaków] położony między Włocławkiem a Płockiem wzdłuż Zalewu Włocławskiego [70 kilometrów kwadratowych] to ogromny potencjał turystyczny do zagospodarowania i wykorzystania w centralnej Polsce. Włocławek i Płock to ”starożytne” miasta, pełne zabytków i wspaniałej historii. Gostynin to miasto gdzie na zamku królewskim w 1612 r. zmarł car Wasyl IV Szujski, pochowany w Warszawie w Mauzoleum Carów Szujskich [Kaplica Moskiewska] położone przy Via regia.

Na Kujawach występują przy drogach liczne kapliczki, jako przejaw ludowej, lokalnej religijności. Jadąc trasą od ul. Granicznej do Józefowa w otulinie GWPK zobaczyliśmy cztery kapliczki przydrożne [obiekty kultu].

Ringstand 58c [Tobruk] to niemiecka konstrukcja wzorowana na schronach bojowych budowanych przez armię włoską w rejonach Tobruku w 1942 roku. Jest to mała, prosta i szybka w budowie konstrukcja wykonana z gęsto zbrojonego betonu. Grubość ścian we wszystkich miejscach wynosi 40 cm. Schron posiada dwa przedziały: dolny amunicyjny i górny bojowy z otworem na górze gdzie na okrągłym metalowym stelażu mocowano broń maszynową, z której można było prowadzić ogień we wszystkich kierunkach. Załoga liczyła dwóch żołnierzy. Schron wpuszczony był całkowicie w ziemię, co dodatkowo utrudniało jego wykrycie i zniszczenie. Tobruki budowano także jako niezależne stanowiska obronne, na przykład przy drogach, liniach kolejowych, mostach lub w innych newralgicznych punktach.

We Włocławku zachowało się kilka reliktów z czasów II wojny światowej. Przykładem są zachowane tzw. stałe szczeliny przeciwlotnicze znajdujące się na Placu Kopernika, przy ulicy Nowomiejskiej, Żeromskiego oraz przy ulicy Okrzei w pobliżu restauracji McDonalds. Ponadto niektóre metalowe ”dekle” na ulicy 3 Maja pamiętają czasy okupacji hitlerowskiej. Na trzech można odczytać napis Leslau [Włocławek w latach 1939-1945]. W lesie w okolicach Mielęcina zachowały się betonowe resztki niemieckiej fabryki zbrojeniowej.