Drewniany Włocławek

W poemacie *„Flis” Sebastian Fabian Klonowic (1545-1602) prezentuje Włocławek jako miasto murowane – ceglane: „…poniżej w lewo czerwieni się dawny Włodsławek, księżą, cłem i piwem sławny…”. Poeta popłynął Wisłą do Gdańska w 1594 r. W panoramie miasta dominuje gotycka katedra, gotycki zamek biskupi, fara i zabudowa rynku – ratusz i kamieniczki oraz liczne spichlerze murowane i drewniane. Włocławek był miastem otwartym, nie posiadał żadnych fortyfikacji, natomiast bramy pełniły rolę rogatek miejskich (funkcja fiskalna). W mieście było około 250 budynków. Wiek XVI to okres rozkwitu Włocławka, które zaliczało się do średniej wielkości ośrodków miejskich Rzeczypospolitej, a liczba mieszkańców wynosiła 2 tysiące. W tym czasie Toruń liczył 10 tysięcy mieszkańców i zaliczał się do grona kilku największych miast RP. Później przyszły wojny szwedzkie i upadek miasta. W II połowie XVII wieku liczba mieszkańców Włocławka spadła do 770 osób. Włocławek w końcu XVIII wieku nie posiadał zwartej zabudowy. Wyjątkiem był Stary Rynek i przyległe ulice, czyli obszar miasta lokacyjnego. Budynki mieszkalne i gospodarcze na przemian z ogrodami i placami, nadawały miastu bardziej wiejski niż miejski charakter. Miasto posiadało w 1787 r. 231 budynków o różnym przeznaczeniu, a liczba mieszkańców wynosiła 1325 osób. Z głębokiego upadku miasto zaczęło dźwigać się dopiero w końcu XVIII wieku. W tym czasie na terenie miasta oprócz obiektów sakralnych dominowała zabudowa drewniana, zaś budynki murowane należały do rzadkości. W XIX wieku Włocławek nadal był miastem drewnianym. W 1850 r. na 475 budynków mieszkalnych tylko 20,4% było murowanych. Sytuacja pod tym względem uległa  poprawie dopiero pod koniec XIX wieku. W 1870 r. na 510 budynków mieszkalnych już 45,8% było murowanych. Specyfiką Włocławka, pod względem urbanistycznym i demograficznym w II połowie XIX wieku, była duża liczba osad ludzkich rozlokowanych wokół miasta. Tereny te  miasto stopniowo wchłaniało, rozszerzając swój obszar w związku z rozwojem przemysłu i budową kolei żelaznej. Takie były potrzeby dynamicznie rozwijającego się Włocławka w XIX i XX wieku. Na terenach tych występowała charakterystyczna zabudowa typowa dla obszaru wiejskiego, czy peryferii miasta: chałupy wiejskie, domy parterowe murowane i drewniane, budynki gospodarcze. Budynki kryte były strzechą lub dachówką, z czasem zaczęto stosować papę (fabryka papy mieściła się przy ul. Żelaznej).

W czasach PRL-u zaczęto także stosować eternit. Jeszcze dzisiaj pewne fragmenty takiej peryferyjnej zabudowy zachowały się we Włocławku nie tylko na obrzeżach miasta, ale i w jego ścisłym centrum. Parterowe domki murowane możemy spotkać przy ulicy Chmielnej, Kapitulnej, Stodólnej, Brzeskiej (jeden dom), itd. We Włocławku w drugiej połowie XIX w. z drewna budowano nie tylko budynki mieszkalne i gospodarcze, ale także zabudowania przemysłowe, ogrodzenia fabryczne, obiekty użyteczności publicznej oraz most przez Wisłę. Trzeba jednak zaznaczyć, że już w tym czasie pojawiły się pierwsze murowane mosty na Zgłowiączce oraz inne murowane obiekty użyteczności publicznej na przykład dworzec kolejowy i budynki fabryczne. Powszechne wówczas stosowanie drewna jako podstawowego materiału budowlanego wynikało z tego, iż było najtańsze w stosunku do innych materiałów budowlanych (cegła, kamień, beton). Według wyliczeń Wiesława Wróblewskiego na przełomie XIX i XX wieku we Włocławku wybudowanie domu mieszkalnego drewnianego, krytego papą, o powierzchni 100 metrów kwadratowych kosztowało 250-300 rubli, podczas gdy koszty budowy budynku murowanego tej samej wielkości, w stanie surowym wymagały kapitału minimum 1000 rubli. Poziom zamożności obywateli miał decydujący wpływ na charakter zabudowy miasta. Włocławek na początku XX w. to miasto wielonarodowe ze zdecydowanym udziałem ludności polskiej wyznania rzymskokatolickiego. Z siłą gospodarczą Włocławka nie był zbieżny drewniany (w większości) charakter zabudowy miasta. Sytuacja ta wyróżniała niekorzystnie Włocławek na tle innych miast Królestwa Polskiego (Płock, Piotrków Trybunalski, Częstochowa, Kalisz). Początek XX w. był we Włocławku jednocześnie okresem szerszego upowszechnienia cegły, betonu, stali i papy w budownictwie mieszkaniowym. W 1913 r. udział budownictwa murowanego w zabudowie miasta wynosił 36%. Jeszcze w połowie XIX wieku w samym centrum miasta znajdowały się rejony zwartej zabudowy drewnianej. Na początku XX w. Włocławek był miastem niskim, parterowym oraz przeludnionym w stosunku do zasobów mieszkaniowych. „Specyfiką i ujemną cechą wartości zasobów mieszkaniowych Włocławka były budynki jednoizbowe. W 1913 r. prawie połowa (48,1%) mieszkań znajdowała się w budynkach jednoizbowych. Zasoby te zostały wybudowane głównie przez ludzi przybyłych do Włocławka z terenów wiejskich powiatu włocławskiego. Za sprzedane małe gospodarstwa rolne wraz z budynkami (200-300 rubli) budowali drewniane domy na Kokoszce, Bularce, Rakutówku, z nadzieją na uzyskanie pracy w przemysłowo-handlowym Włocławku”. W 1921 r. wskaźnik zaludnienia mieszkań wynosił 4,49 osoby na 1 izbę. We Włocławku występowało zjawisko bezdomności.

Celem artykułu jest zwrócenie uwagi szczególnie młodego pokolenia włocławian na architekturę drewnianą naszego miasta, ponieważ dosłownie na naszych oczach ostatnie takie budynki odchodzą do lamusa historii. W ciągu ostatnich 20 – 40 lat dość niepostrzeżenie z krajobrazu naszego miasta, Śródmieścia i Starego Miasta „zniknęły” drewniane domy, które znajdowały się przy ulicy Wroniej, Wojska Polskiego, na rogu Zamczej i Wiślanej, hala targowa na Zielonym Rynku, ul. Kilińskiego (najbardziej okazały dom drewniany jednopiętrowy typu willowego), ulicy Cyganka, Królewiecka, Stary Rynek.  Jeszcze tylko na obszarze dawnych peryferii miasta zachowało się kilka drewnianych domków, które przeznaczone są do rozbiórki m.in. przy ul. Płockiej, Lipnowskiej i  Chłodnej. Są to „ostatni Mohikanie dawnego drewnianego Włocławka”.

    Kolejny interesujący temat to: „czerwony” – ceglany Włocławek: gotycka architektura sakralna, budynki neogotyckie i architektura postindustrialna. Serdecznie zapraszam.

Literatura: Włocławek w 1787 roku. Zabudowa miasta i struktura majątkowo-społeczna mieszkańców, Joanna Hofman-Kupisz, Włocławek 2001; Oblicza miasta Włocławka w kartografii i ikonografii na przestrzeni XIX i XX wieku, Marian Cieślak, Tomasz Wąsik, Włocławek 2007; Statystyka Włocławka. Wiek XIX i Statystyka Włocławka. Początek XX wieku, Wiesław Wróblewski, Włocławek 1999/2000.

*Flis – rzeczny spław towarów. W dawnej Polsce stanowił jedną z najważniejszych form transportu oraz istotną gałąź gospodarki. Spławem trudnili się flisacy zwani również flisami lub orylami. Rocznie kilka tysięcy jednostek płynęło do Gdańska transportując zboże i drewno.