1 maja 2004 – 2014

10. rocznica wstąpienia Polski do Unii Europejskiej

Wpływ kultury greckiej i rzymskiej na kulturę europejską.

Cywilizacja europejska w swoim rozwoju czerpała wzorce i inspiracje sięgając do różnych źródeł-kręgów cywilizacyjnych: egipskiego, chińskiego, indyjskiego, Bliskiego i Środkowego Wschodu, prekolumbijskiego, muzułmańskiego, ale to kultura antyczna była fundamentem jej rozwoju. Cywilizacja europejska opiera się na trzech filarach: pierwszy filar to kultura starożytnej Grecji i Rzymu, drugi filar stanowi kultura judeochrześcijańska, trzecim jest kultura celtycko-germańsko-słowiańska. Pierwszy filar to kultura wina, diety śródziemnomorskiej i kultura miejska, jako wyjątkowa przestrzeń życia publicznego, drugi określił wymiar duchowy Europy, trzeci filar to kultura piwa, dieta mięsna i kultura wiejska ubogacona pracą wspólnot zakonnych: benedyktyńskiej i cysterskiej. Kultura europejska ma swoje korzenie w antycznej kulturze krajów basenu Morza Śródziemnego, wpływ kultury greckiej i rzymskiej na kulturę europejską jest ogromny, postaram się to udowodnić. Warto tutaj jeszcze dodać ,iż do XI wieku Europa to peryferie ówczesnego świata, a początek globalnej dominacji starego kontynentu to wiek XVI, koniec zaś wyznacza II wojna światowa. Współcześnie centrum naszej cywilizacji zlokalizowane jest nad Pacyfikiem, tam są kraje, których potencjał i dynamika rozwoju określą przyszłość ludzkości.

Ze wszystkich cywilizacji starożytnych szczególne znaczenie dla europejskiej kultury miały Grecja i Rzym: rozwój teatru w Grecji, literatura i poezja antyczna, powstanie demokracji ateńskiej i republika rzymska, architektura i sztuka grecka, rozwój prawa rzymskiego, rozpoczęcie olimpiady w Grecji, rozwój filozofii greckiej, funkcjonowanie gospodarki opartej na obrocie pieniądza, technika i budowle rzymskie, mity greckie i rzymskie, nauka, cyfry rzymskie, sztuka wojenna, dyplomacja, rozwój szkolnictwa [gimnazjum i liceum], alfabet, który wynaleźli Fenicjanie, łacina – język kultury uczonej średniowiecznej Europy, rolnictwo, rzemiosło, żegluga, etc… Teatr grecki powstał około VI w. p.n.e.., a jego początki związane są z kultem boga wina, biesiad i witalności Dionizosa. Początki teatru miały więc charakter sakralny. Narodził się nowy gatunek literacki dramat – komedia i tragedia. Za najwybitniejszych dramatopisarzy świata starożytnego uważamy Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Ich nowatorskie pomysły nadały odpowiedni kształt sztuce teatralnej. Liczne adaptacje teatralne zmieniły charakter i formę teatru antycznego. Teatry greckie znajdowały się na świeżym powietrzu, zazwyczaj sytuowane na wzgórzach, w zadziwiający sposób wykorzystywano naturalną akustykę tych miejsc. Teatry były doskonale nagłośnione w naturalny sposób, tak aby wszystko co działo się na scenie było dobrze słyszalne widzom zasiadającym w ostatnich rzędach widowni. Już w czasach starożytnych stosowano różne tricki, które urozmaicały przedstawienie. Teatr grecki to sztuka i architektura, na przykład teatr w Atenach mógł pomieścić kilkanaście tysięcy widzów.

Europejska kultura czerpała także z rzeźby i malarstwa antycznego. Grecy wypracowali klasyczny wzór piękna, znany twórcom późniejszych epok, głównie z rzeźb greckich takich mistrzów jak Fidiasz, Poliklet, Myron, Praksyteles, Lizyp, Skopas i wielu innych. Postać Wenus z Milo do dziś uchodzi za ideał piękna ciała kobiecego. Rzeźba przedstawiała piękno ciała ludzkiego, które było skonstruowane na wzór harmonijnych proporcji boskich. Najwybitniejszymi przykładami antycznej rzeźby są posagi dłuta Fidiasza – Atena na Akropolu i Zeus Olimpijski, który był zaliczany do siedmiu cudów świata starożytnego. Do wybitnych dzieł zalicza się też Doryforos, Dyskobol i z czasów późniejszych, z epoki hellenistycznej Grupa Laokoona, Kolos Rodyjski czy Umierający Gal. Rzeźbami tymi zachwycano się po raz pierwszy w epoce renesansu, kiedy to włoscy mistrzowie pędzla i dłuta z upodobaniem wzorowali swoje dzieła na wzorach klasycznych. Przykładem może być Dawid Michała Anioła, czy w późniejszych epokach równie zafascynowanych spuścizną kultury antycznej dzieła takich mistrzów jak Canova i Thorvaldsen. Wiele rzeźb greckich przetrwało do naszych czasów dzięki uwielbieniu Rzymian dla sztuki greckiej. Kultura rzymska, która rozwijała się pod wpływem kultury etruskiej z czasem uległa hellenizacji. W renesansowych freskach, czyli malarstwie na tynku, obecne były głównie motywy antyczne, historie mitologiczne. Podobnie było w malarstwie ozdobnym – naczynia były dekorowane postaciami herosów. Niewątpliwą inspiracją była ceramika grecka i rzymskie mozaiki.

Do wielkich osiągnięć kultury antycznej należy również architektura. W rozwoju architektury Grecji możemy wyróżnić trzy okresy – archaiczny do 500 r. p.n.e., charakteryzował się powstaniem murowanych świątyń. Drugi okres tzw. klasyczny, trwający do 336 r. p.n.e.., charakteryzował się trzema wzorami kolumn greckich – doryckim, jońskim i korynckim, trzeci okres, hellenistyczny, trwający do 146 r. p.n.e., wówczas podboje Aleksandra wielkiego sprawiły, że dorobek architektoniczny Grecji upowszechnił się na Wschodzie. Najlepszym tego przykładem była Aleksandria w Egipcie, Pergamon w Azji. W Grecji nie wymyślono nowatorskich rozwiązań technicznych, ale raczej rozwijano istniejące style, w tej materii Grecy byli naśladowcami wcześniejszych osiągnięć rodem z Egiptu, starożytnego Wschodu, byli spadkobiercami kultury minojskiej i mykeńskiej. Zachował się do współczesnych czasów pałac w Knossos odkopany przez Artura Evansa ok. 1900 r., czy Lwia Brama w Mykenach odkryta przez Henryka Schliemanna. Najbardziej znaną budowlą świata greckiego, jej symbolem jest Akropol w Atenach, z dominującą świątynią Ateny Partenonem. Cechą Partenonu jest, tak jak większości zabytków greckich, symetria oraz monumentalne rozmiary, które dostrzegamy jeszcze i dzisiaj lub możemy je podziwiać na podstawie przekazów ikonograficznych na przykładzie świątyni Artemidy w Efezie kolejnego z siedmiu cudów świata starożytnego. Grecy łączyli gładkie kamienie nie używając zaprawy, by powstała ściana, potem na belkach zwanych architrawem, opartych na kolumnach wznoszono dwuspadowe dachy. Jeszcze nie tak dawno wydawało nam się, iż ”doskonała” biel budowli i rzeźb antycznych uosabia piękno klasyczne i jest wyrazem greckiej i rzymskiej estetyki. Rzymianie w przeciwieństwie do filozofujących Greków mieli zdecydowanie bardziej pragmatyczne podejście do życia , co między innymi znalazło odzwierciedlenie w budownictwie, technice i sztuce inżynieryjnej. Rzymianom Europa zawdzięcza kanalizację oraz wodociągi [akwedukty, fontanny to fragment tej właśnie infrastruktury], jak również pierwsze budowle z cegły. Rzymianie wynaleźli cement co pozwoliło im udoskonalić sztukę budowy mostów, portów a także sieci dróg, która pokrywała całe imperium tworząc jego ”krwioobieg”. Drogi miały ogromne znaczenie handlowe i strategiczne, budowane zaś według pewnego schematu miasta podobnie jak u Greków wyznaczały zasięg kultury i wpływów politycznych. W budownictwie rzymskim wprowadzono nowe rodzaje sklepień w postaci łuków i kopuł [Panteon w Rzymie] oraz zastosowano centralne ogrzewanie [hypokaustum], które stosowano w średniowieczu przy ogrzewaniu zamków [Malbork] i ma zastosowanie obecnie. Pomniki rzymskie do dzisiaj się wznosi w postaci mauzoleów, łuków triumfalnych, kolumn, posągów i popiersi, tak samo w sztuce ma zastosowanie rzeźba reliefowa, która przyozdabiała greckie świątynie.

Pierwszą olimpiadę datujemy na 776 r. p.n.e., natomiast koniec idei olimpijskiej to czasy triumfu chrześcijaństwa i rok 392. Dopiero pod koniec XIX wieku w Europie odrodziła się idea olimpijska i do rangi symbolu urasta fakt, iż pierwsze zorganizowane wówczas igrzyska odbyły się w Grecji i w pierwszym biegu maratońskim zwyciężył Grek. Igrzyska olimpijskie to idea powszechnego pokoju, szlachetnej rywalizacji i święto integrujące wszystkich Greków. Zwycięzcy wówczas i obecnie stawali się bohaterami, stawiano im pomniki, otrzymywali krociowe gratyfikacje, zdarzały się także nadużycia. Można powiedzieć, że w czasach starożytnej Grecji i obecnie świat żyje w rytmie olimpiady. To właśnie Grekom zawdzięczamy całą infrastrukturę sportową, która jest rozwinięciem tych obiektów, które tam funkcjonowały: stadion i gimnazjon. Rzymianie pomysł Greków rozwinęli i tak narodził się amfiteatr [Koloseum w Rzymie obliczony był na 60 tyś. widzów], jako miejsce rozrywki ludu rzymskiego oraz hipodrom, rzymski odpowiednik polskiego Służewca. W Grecji panował kult tężyzny fizycznej oraz kult pięknego wysportowanego ciała ludzkiego dlatego aktywny wypoczynek, rywalizacja sportowa w połączeniu z ćwiczeniami wojskowymi [armia obywatelska], były istotą kultury greckiej. To właśnie w Grecji narodziły się takie dyscypliny sportowe jak bieg, rzut dyskiem, oszczepem, skok w dal, pentatlon, boks, zapasy, wyścigi rydwanów. Największe stadiony w Grecji mogły pomieścić po kilkadziesiąt tysięcy widzów.

W rozwoju nauki największy udział mieli Grecy. To właśnie Grekom zawdzięczamy, iż historia awansowała do rzędu dyscypliny naukowej i tu należy wymienić takie nazwiska jak Herodot, Tukidydes, Ksenofont. Rozwój matematyki bardzo wiele zawdzięcza Talesowi i Pitagorasowi, fizyka Archimedesowi, który także przyczynił się do rozwoju sztuki wojennej, projektując machiny wojenne. Rozwój astronomii [system geocentryczny i heliocentryczny] i geografii to działalność Ptolemeusza, Arystracha z Samos oraz Eratostenesa. Ojcem geometrii uznaje się Euklidesa. Absolwenci akademii medycznych składają przysięgę na Hipokratesa, inny znany medyk grecki to Galen. Niezwykle oryginalnym wytworem myśli greckiej jest filozofia, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza umiłowanie mądrości i było ze strony Greków próbą szukania odpowiedzi na najistotniejsze pytania dotyczące sensu istnienia, jak powstał świat, doskonałego ustroju politycznego, życia i śmierci poza religią, obok religii. Jońska filozofia przyrody, atomizm, sofiści, Sokrates, idealizm platoński, Arystoteles twórca logiki, cynicy, sceptycy, stoicy, epikurejczycy to kierunki, szkoły i systemy filozoficzne poszukujące odpowiedzi i złotego, idealnego środka. Do filozofii starożytnej Grecji chętnie sięgają twórcy współcześni. Rzymianie głównie kontynuowali naukę Platona, Zenona z Kition i Epikura, należy tu wymienić Cycerona, Senekę i filozofa na tronie Marka Aureliusza.

Wielu humanistów uważa, że myśl prawnicza starożytnego Rzymu, obok greckiej filozofii i sztuki oraz chrześcijaństwa, jest tym elementem, który odcisnął największe piętno na historii ludzkiej cywilizacji. Twierdzenie takie nie jest wyrazem europocentryzmu tylko obiektywną oceną dotyczącą rozwoju naszej cywilizacji. Ostatecznie to Europa podbiła cały świat i narzuciła nasz model rozwoju cywilizacyjnego, który obowiązuje i jest modyfikowany. Prawo rzymskie uważane jest przez wielu ekspertów za najdoskonalsze osiągnięcie tego społeczeństwa. Prawo rzymskie obowiązywało od 753 r. p.n.e. do czasów upadku Cesarstwa Bizantyjskiego zdobytego przez Turków Osmańskich w 1453 r. Były dwa źródła prawa rzymskiego: leges czyli prawa oraz mores czyli obyczaje. W połowie V w. p.n.e. powstała pierwsza znana nam kodyfikacja prawa rzymskiego prawo XII tablic. Jednym z największych osiągnięć prawa rzymskiego jest kodyfikacja powstała na rozkaz cesarza Justyniana Wielkiego [527-565 r.], tzw. Corpus iuris civilis naznaczony już etyką chrześcijańską. Kodeks Justyniana z ok. 529 r. gromadzi i porządkuje wszystkie przepisy prawne starożytnego Rzymu, cały prawny dorobek imperium. Prawo rzymskie stanowi podstawę przepisów prawnych przyjętych przez cywilizację zachodnią. Prawu rzymskiemu zawdzięczamy między innymi rozróżnienie takich pojęć jak: własność i posiadanie, kupno, sprzedaż, najem, pożyczka oraz funkcjonowanie takich zasad państwa prawa, na przykład prawo oskarżonego do obrony, surowe prawo, ale prawo, nieznajomość prawa szkodzi, albo powiemy, iż nie zwalnia od odpowiedzialności, zgoda tworzy prawo i wiele innych, które są fundamentem każdej demokracji. Prawo rzymskie jest zatem punktem wyjścia dla badań nad źródłami współczesnej kultury prawnej oraz pierwszym etapem studiów prawniczych.

Kolejnym elementem kultury antycznej, który miał wpływ na ukształtowanie się kultury europejskiej są mity greckie i rzymskie. Szczególnie jest to widoczne w literaturze i poezji, gdzie bardzo często postacie mitologiczne wykorzystywane były przez autorów do kreowania postaci bohaterów, budowania fabuły. W twórczości W. Szekspira obecna jest tematyka mitologiczna, u Mickiewicza pojawia się mit prometejski, sięgano po postać Syzyfa, uosabiającej nieustanny i bezowocny trud. Postacie mitologiczne stały się symbolami określonych wartości i zasad.

Sztuka wojenna grecka, a potem rzymska nie miały sobie równych w swoich czasach. To doskonała, wręcz perfekcyjna organizacja i funkcjonowanie armii, która walczyła w szyku falangi lub legionowym. Armie greckie, a potem rzymskie w czasach starożytnych były najlepszymi machinami wojennymi, gdzie występowało współdziałanie różnych rodzajów broni na polu bitwy, funkcjonowała rozwinięta logistyka, żołnierze byli świetnie wyszkoleni i uzbrojeni zaś infrastruktura militarna – fortyfikacje, twierdze i drogi umacniały granice imperium . Dowodzenie armią, strategia i taktyka zostały podniesione do rangi sztuki, którą określiła cała plejada wybitnych, a nawet genialnych wodzów od Miltiadesa, Temistoklesa Epaminondasa, Filipa II Macedońskiego, Aleksandra Wielkiego, Pyrrusa po Scypiona, Mariusza i Cezara. Wojskowość Grecji i Rzymu stała się wzorem nowożytnej europejskiej sztuki wojennej, która dała Europie supremację na świecie. Organizacja i funkcjonowanie armii mocarstw europejskich oparta na wzorze rzymskim oraz broń palna [mocarstwa prochowe], ambicje wodzów i aspiracje imperialne państw określiły dzieje ludzkości, były źródłem siły i potęgi Europy oraz jej upadku w latach 1939-45.

Współczesne ustroje polityczne mają swe źródło w kulturze antycznej, w szczególności przeżywająca współcześnie renesans demokracja, która narodziła się w Atenach w V/IV wieku p.n.e. Pewne elementy demokracji występowały także w republikańskim Rzymie [509 – 30 r. p.n.e.]. W greckiej polis narodziło się społeczeństwo obywatelskie osiągając pełnię rozwoju w demokratycznych Atenach, gdzie w toku walki społeczno-politycznej w kolejnych reformach obywatele uzyskali decydujący wpływ na politykę państwa. Powstała tam demokracja bezpośrednia ”idealna”, gdzie obywatele na Zgromadzeniu Ludowym stanowili prawo, wybierali urzędników, debatowali, mieli prawo inicjatywy ustawodawczej, ważną rolę odgrywali liderzy ludu zwani demagogami. Istotą demokracji ateńskiej była wolność, równość wobec prawa, pełna dostępność do urzędów, praworządność oraz kierowanie się w polityce państwa interesem całego społeczeństwa.

Wzorem dla Europy była organizacja i funkcjonowanie imperium rzymskiego, dotyczy to także Kościoła i papiestwa [nazewnictwo i ceremoniał dworski]. Pierwsza próba zjednoczenia Europy i świadome nawiązanie do idei Cesarstwa Rzymskiego to czasy Karola Wielkiego i Cesarstwo Ottonów. Program cesarza Ottona III i papieża Sylwestra II nazwany Renovatio Imperi Romanorum to idea zjednoczenia Europy, która obecnie realizowana jest poprzez rozszerzenie Unii Europejskiej, a zjazd gnieźnieński roku 1000 był polskim epizodem tej idei. Trudno jest sobie wyobrazić współczesną Europę pomijając kulturę starożytnej Grecji i Rzymu, całego basenu Morza Śródziemnego. Tam Europa się narodziła i na tej kulturze wyrosła. Grecja imponuje nam kulturą, Rzym siłą i potęgą.

Cezary Koziński
LO im. R. Schumana